Орчуулж, зүүлт хийсэн “Өдрийн сонин”-ы Вашингтон хот дахь төлөөлөгч М. Саруул-Эрдэнэ.

1909 он[1]

Хөнгөн хөгжүүн төрхтэй, шаравтар үстэй, биерхүү, чацархуу швед ноён Ф. А. Ларсон анх арван зургаан жилийн өмнө Америкийн Христийн Холбооны Номлолын шашин түгээгч болон Монголд ирж байжээ. Найман жилийн туршид Монголд ажиллахдаа нэг удаа бүр тэндэх цорын ганц христчин ч байж үзсэн байна. Нударгачдын бослогын үеэр Америкийн Христийн Холбооны Номлолын ажил бүхлээрээ сүйрч, ихэнх ажилтнууд нь алагдаад байхад ноён Ларсон эхнэртэйгээ, бусад нэлээд олон номлогчийн хамтаар тэмээ унан, Сибирь лүү зугтаж чадлсан юм. Оросын хил дээр алтны уурхайд хэсэг ажиллаад, Ларсон бээр Оросын төмөр зам судлах хэсэгт нэгдэн, ахин Монголоос Бээжин хүрсэн бөгөөд 1902 онд Тянжиньд ноён Бондфилдтэй[2] уулзсанаар Библийн Нийгэмлэгийн ажилд орсон байна. Тэр цагаас хойш Ларсон Монголын уудам говиор аялах болсон, ерөөс тэр өргөн уудам нутагт Ларсоны Библи судар хүргээгүй газар гэж бараг үгүй биз ээ. Гучин найман насыг хүрсэн тэрбээр монгол хэлээр англиас илүү чөлөөтэй ярьдаг, угаас монгол хэл, нутаг орныг түүнээс илүү нэвт шувт мэдэх гадаад хүн гэж үгүй л болов уу.

Германыг зургаа дахисантай тэнцэх Монгол

Монголын газар нутгийн ихэнх хэсгийг өвстэй тал нутаг хийгээд монголчуудын “говь” хэмээн нэрийддэг цөл эзэлнэ. Энэ өргөн уудам нутгийн нутаг дэвсгэр нь 1 367 000 хавтгай дөрвөлжин майл[3], өөрөөр хэлбэл Германы эзэнт гүрний газар нутгийг зургаан удаа нийлүүлснээс ч илүү том нутаг юм. Хүн ам нь барагцаагаар 2 500 000.

Нүүдэлчин үндэстэн

Оршин суугчид нь нүүдэлчин монголчууд, тэд говь хэмээх цөлөөрөө тэмээ, адуу, хониныхоо хамтаар нүүж аж төрдөг, гол дагасан хөндийгөөр нь ч газар тариалан гэхээр зүйл бараг үгүй. Монголчууд майханд[4] аж төрөх боловч тэр “майхан” нь байнгын нэг газар ер нь байрладаг, жилдээ ихэвчлэн хоёрхон удаа л нүүнэ. Хавартаа монгол малчид шөнө болохоор хурга, ишиг, тугалаа гэртээ оруулаад ирдэг. Тавиад хурга, хорь гучин ишиг, зургаан тугал гэр бүлийн гишүүдтэй гэрийг хуваалцан орж чадах бөгөөд гэрийнхэн нь харин ч бүр нэг бяцхан зай, эсвэл булан л эзэлнэ. Монголчуудыг Хятадын стандартаар шүүж үзвээс тийм ч ядуу зүдүү улс биш. Тэд хаашаа ч явсан үргэлж морь унана. Бадарчилж, хэргээр тэгж яваа улс л биш бол тэр шүү дээ. Тэр ч бүү хэл монгол гуйлгачид хүртэл морь унаж явдаг.

Иргэншлийн төв цэг

Монголын гол хот Өргөө нь Бээжингээс Байгал нуур хүрэх замд оршино. Өргөөд 20 000 хүн оршин сууж байгаагийн талаас илүү хувь нь хятад наймаачид. Хот гэж болохуйц өөр ганц газар нь Улиастай, 4000 орчим хүн амтай. Ихэнх нь хятадууд. Монголд буй цор ганц Номлолын газар нь Пацэболонг[5] дахь Скандинавын Номлолын Холбоо, Шведийн Монгол Номлол, тэгээд манай Библийн нийгэмлэг юм.

Онцлууштай аялал

Ноён Ларсон саяхан Монголын их тал нутгаар бүтэн 16 сарын турш аялаад иржээ. Монголчуудын дунд ийм удаан хугацаагаар аялж байсан христийн номлогч байтугай ерөөс ямар ч европ хүн гэж байхгүй биз ээ. Энэ аяллынхаа үеэр Ларсон 12 300 Сайн мэдээний ном хүмүүсийн гар дээр тавьжээ. Ларсоныг Швед дэх гэртээ харих замдаа Библийн өргөөнд саатаад байх үеэр нь уулзаж, энэ аяллынх нь талаар сурвалжилсан болно. Гэртээ харилгүй найман жил болсон ажээ.

Төв штаб

Ларсон төв штабаа Хятадын Их цагаан хэрэм дээр орших Хаалган хотноо байгуулсныг энд дурдууштай. Тэнд Библийн нийгэмлэг агуулахтай, агуулахдаа Библийн судар номыг хураан өрсөн байдаг юм. Ноён Ларсоны гол ажил нь гэвчиг шашны ном худалдаалах, тийм ч учраас урт удаан аянд гардаг ажээ. Нөхрийгөө эзгүй байх үеэр агуулахыг хатагтай Ларсон хариуцан ажиллах бөгөөд тэндээс бас Хятадын Чили, Шанси мужийг хятад хэлээрх Библи номоор хангана. 

Ларсоны аяллын хангамж хэрэгсэл

Аянд гарахдаа Ларсон бээр зургаан тэмээ, дөрөв таван адуу, ер нь нэг арван мал амьтан бүхий жин бэлддэг ажээ. Эдгээр амьтан нь Библийн нийгэмлэгийн өмч юм. Сайн тэмээ нь 10₤ -ийн үнэтэй бөгөөд 400 паунд[6] ачаа тээж чадна. Жин ачааг хариуцах хоёр монгол хүнтэй, түүнээс гадна заримдаа нэг хятад тогооч, шашны ном зарахад туслах нэг монгол авч явдаг. Түүний хамгийн анхны туслах нь Лондоны Номлолын Нийгэмлэгийн алдарт Жэймс Гилморын[7] ажилтан байсан, христчин монгол хүн байв. Түүнийг нас барснаас хойш Ларсон өөр нэг монголыг туслахаараа авсан, тэр нь христчин биш боловч Евангелийн номыг сонирхдог хүн юм. Бүхий л аяллын туршид идэх хоол хүнсийг тэмээнд ачна. Монголын тал нутагт бол сүү, за тэгээд хааяахан амьд хонь хоёроос өөр худалдан авч болох зүйл гэж үгүй. Хонь худалдаад авчиж чадлаа ч гэсэн, асуудал бас бий. Өмнө дурдсан Ларсоны жин ачааг хариуцдаг хоёр хүн хоёулаа лам, лам хүн амьтны амь тасалж болохгүй. Гурав дахь хүн нь багш, дээр нь төрийн албан хаагч байсан хүн, хонь бас гаргаад байхгүй, ингэхлээр хонийг хонины мах болгоно гэдэг тийм ч амар юм биш ээ. 

Ларсон хоёр майхан авч явдгийн жижигтээ өөрөө унтаад, томдоо монголчуудаа оруулна. Нэг удаа аянд гарахаараа гурав, дөрөв, таван ч сар явчихдаг учраас 2000, 3000, 4000 ном авч явдгийн ихэнх нь Сайн мэдээ. Эдгээр номын ихэнх нь монгол хэлээр, зарим нь төвөдөөр юм. Ларсон винтов авч явдаг, өөрөө ч мэргэн буудагч. Шөнөдөө гэрийнх нь гадуур Сибирийн том чонос эргэлдэх учир ийн авч явахаас өөр аргагүй. Хоёр гурван морио чононд идүүлж байжээ. Тэрбээр мөн зээр бууддаг, тэр нь хүрэлцээ муутайхан хүнснийх нь нөөшинд амт шимттэй нэмэлт болон ордог ажгуу. Зээр бол сүрэг сүргээрээ өргөн их талаар давхин явдаг юм. 

Ноён Ларсон дээрэмдүүлж үзээгүй, хүчирхийлэлд өртөж байгаагүй аж. Тэрбээр монголчуудыг нэн зочломтгой, найрсаг улс хэмээж байна. Нэг удаа дээрэмчдийн нэг бүлэг Оросын худаалдаачны цул мөнгийг ачсан жинг хөөж байжээ. Жингийнхэн замаасаа гарч, Ларсоны гэрт ирээд, хайрцагтай мөнгөө буулган, түүний хамгаалалтад өгсөн байна. Ларсон дээрэмчдийг зэмлэн буруушааж, буцахыг тушаасанд тэд тушаалыг нь дагасан гэнэ. Тэр шөнөө мөнгө тээсэн жинг нууц замаар, тусгай хөтөч өгөн явуулсан бөгөөд зорьсон газраа саадгүй хүрч чаджээ. Дээрэмчдийн бүлэг ч бас өөрсдөө томоохон жин үүтгэчихсэн, эхнэр хүүхэд, гэр орноо аваад явдаг байж. Бараг 200 орчим хүнтэй юм байна. Маргааш нь Ларсон тэдний буудалласан газар яваад очжээ. “Гэрт орж, цай уу!” гэхээр нь болгоомжлон, орсонгүй, нөгөөдүүл нь харин өөрсдөө цайгаа гарган Ларсонд авчирч өгсөн байна.

Өдрийг хэрхэн өнгөрөөдөг вэ

Ноён Ларсон “Аянд явахад бол маш эрт босох хэрэгтэй. Гэрээ буулгана, малаа идүүлнэ, тэгээд нар мандахын үед хөдөлнө. Үдийн үед мал амьтнаа жаал амраагаад, үргэлжлүүлэн оройн сэрүү унатал явна. Нар шингэхийн алдад гэрээ барина. Зуны халуун өдөр бол зам хорооно гэдэг хүнд ч малд ч тун хэцүү, өдөртөө хорин таван майл[8] явж чадвал их юм, заримдаа арван тавхан майл[9] ч хүрэхгүй. Шөнөдөө гэрээ айл саахалтаас аль болох холхон барихыг хичээдгийн учир нь малдаа олигтойхон өвс ногоо идүүлэх гэснийх юм. Сүү, хонины мах, зээрээр л голдуу амь зууна. Талх хийх гурилаа өөрөө авч явах хэрэгтэй. Жимс, ногоо хоёр бол Монголд бараа нь ч харагдахгүй” хэмээв.

Найрсгаар дуудахуй

“Айлд морио унан очоод үүдэн дээр нь гэрийн эздийг гарч ирэхийг хүсэн хашгирдаг[10]. Энэ нь гэрийг тойрон манаж байдаг дөрөв таван догшин нохойгоо хорихыг гэрийнхэнд анхааруулж буй хэрэг юм. Энэ нь бас гэрт хүн байхгүй бол явж орохын эсрэг ёс бөгөөд харин хүн гарч ирээд мэндэлсэн дор л шууд гэрт орж болно. Тэгээд гэрийнхний мэнд лагшин, мал сүргийнх нь тарган тавлаг эсэхийг асууж хэлэлцэнэ. Танилцах ийм хэдэн үгийн дараа цай идээ барьтал дуугүй сууж байж болно. Монгол цай нь Хятадаас импортоор оруулж ирдэг шахсан хатуу хавтан юм. Буланг нь цохиж нунтаглаад сүү, давс, заримдаа гурил нэмэн холино. Үүнийгээ усанд хийн буцалгана. Ийм цай бол Монголын гол ундаа, айл бүр, бүр хамгийн ядуу айл ч тэр, чанаж зочноо дайлдаг юм. Өргөө, Улиастайд цайг мөнгөний үүргээр хэрэглэдэг, би нэг Шинэ гэрээг хоёр хавтан цайгаар арилжаалж байлаа. Цай уусны дараа гэрийн эзэд хаанаас яваа, ямар сонин сайхан мэдээ авчрав гэх мэтийг асуун, хэвийн яриа хөөрөө өрнөнө, ер нь гэхдээ гэрийн эздийн сонирхлын хэмжээнээс тэгтлээ илүү гарахгүй.

Үүний дараа би номоо гаргаж ирэх бөгөөд гэрийнхэн нэн сонирхон үзэж гарна. Гэрт монгол бичиг мэддэг хүн байх аваас номыг нээн, энд тэндээс нь дуудна. Гэвч тэрийгээ хар ярианы хэлээр хөрвүүлж өгөх хэрэгтэй болдог. Сайн мэдээг худалдан авах үгүйгээ шийдэхэд нь хавтасных нь өнгө голлох үүрэгтэй. Заримдаа гайхамшгийн[11] тухай бичсэн үүх түүхийг ихэд сонирхоно, заримдаа ном, сургаал аль алиныг нь “харийн юм” гээд хажуу тийш тавьчихна. Тэгээд нэлээн ярилцаж, тэд ч бас номыг өөрсдөө нягтлан үзсэнийхээ дараа жаахан бяслаг, эсвэл сүүгээр, заримдаа бас үнэ цэнг нь тогтооход бэрхтэй “хадаг” хэмээх торгоор авъя хэмээнэ.

Арилжаа, солилцоо

“Монголчуудад мөнгөн тэмдэгт гэж үгүй, зоос болгоогүй цул мөнгийг хэрэглэдэг. Сайн мэдээг голдуу сүү: үүнд, тэмээ, ямаа, үнээ, гүүний сүү, хааяахан хонины сүүгээр, мөн хатаасан болон шинэ бяслаг, аргал (түлшинд зориулан хатаасан малын баасыг ингэж хэлдэг юм) -аар хүртэл тулан , арилжаална шүү дээ. Сүүгээ би өөрөө уучихна, бяслагаа ихэвчлэн хамт яваа монголчууддаа өгчихнө, аргал бол харин гал түлэхэд зайлшгүй хэрэгтэй зүйл билээ. Махны хувьд зээр буудаагүй үедээ би худалдан авдаг. Ер нь бүтэн хониноос бага мах худалдаж авна гэсэн ойлголт байхгүй. Ингэхлээр хонио гаргах, зөв зүйтэй чанах хэрэгтэй болно, халуун цагт бол жижиг хонь авдаг, өвөл харин миний монголчууд хонийг хэзээд томдохгүй гэж үздэг юм. Хонь нь хэмжээнээсээ шалтгаалаад 5 шиллинг 8 пэнсээс 7 шиллинг 6 пэнс[12]. Би мөн овьёос, гурил, чихрээ өөртөө авч явдаг бөгөөд өдөр тутмын хоол хүнс маань тийм ч олон төрөл зүйлгүй боловч хэрэгцээтэй бүхэн бий, тэгээд ч би өөрөө нэн дуршилтай иддэг билээ. 

Сайн мэдээ ба ламын шашин

Би олонх монголчуудыг Сайн мэдээг ихэд сонихрдог гэж хэлж чадахгүй. Үе үе номд, мөн христийн шашинд сонирхолтой, тэр талаар ихийг асуун лавладаг ухаантай улс таардаг л юм. Тэдний өөрийн шашин нь буддизмын ламын шашин, түүнийгээ тун чанд баримтална. Гэвч буддын шашны итгэл болон ахуй амьдрал дахь ёс суртахуун хоёрынх нь холбоо тийм ч бат биш мэт. Жишээлбэл, нэг лам надад чин сэтгэлээсээ залбирч чадвал гараад морь хулгайлахад бүтэлтэй байдаг гэж ярьж байлаа. Дүрэм ёсоороо монгол хүн нэг удаад нэг л эхнэртэй байх ёстой боловч гэрлэлтийн хэлхээ нэлээд сул. Эхнэр нөхөр хоёр тун өчүүхэн зүйлээс болж салаад, өөр хэлхээ үүтгэж орхино. 

Монгол сургууль дахь Библи

Монгол дахь бүх лам уншиж чадна. Тэд хүн амын бараг гуравны нэгийг бүрдүүлнэ. Айл бүрийн ууган хүү, заримдаа бас хоёр дахь хүү нь лам болохоор холд одно. Дүрэм ёсоор бол Бурханы шашны сургаал номоо дуудахын тулд лам нар монголоор биш төвөдөөр уншдаг. Тэд мөнөөх төвөд номоо нэлээд ухамсаргүй, механик байдлаар, үгийнх нь утгыг ойлголгүйгээр уншиж сурдаг юм. Зөвхөн томоохон лам нар, боловсролтой улс нь л чухам утгыг нь ойлгоно. Жирийн монголчуудаас цөөхөн нь л эх хэлээрээ уншиж чадна, гэвч нэгэнт монгол бичгээ сурсан бол хувийн сургууль үүтгэж, ойрхон гэр барьж авах бөгөөд айл саахалтынхан нь тийшээ хүүхдүүдээ илгээн, багаахан төлбөрөөр унших бичихэд сургадаг юм. Багшийн цалин төлбөр нь нэг хүүхдэд зургаан сар заахад нэг юм уу хоёр хонь, бүтэн жил бол нэг адуу байх жишээтэй. Эдгээр багшид сурах бичиг гэж байдаггүй учраас би тэдэнд болон сурагчдынх нь дунд Сайн мэдээгээ тараахыг хичээдэг юм. Монгол хэлээрх Сайн мэдээнүүд нь цор ганц унших бичиг, ерөөс тэр Монгол сургуулиудын авч чадах монгол хэлээр хэвлэгдсэн цор ганц хэвлэмэл ном болоод байна.

[1] Үүнийг сэтгүүлийн хуудсан дээр гараар бичжээ.

[2] Reverend G. H. Bondfield: Хорьдугаар зууны эхээр Хятадад идэвхтэй ажиллаж байсан христийн номлогч. Хэд хэдэн ном өгүүлэл бичжээ.

[3] 3,540,513.747 квадрат метр

[4] Гэрийг ихэвчлэн tent хэмээн тодорхойлдог, энэ нь шууд утгаараа “майхан” гэсэн үг юм. Үүнээс хойш утгачлан, “гэр” хэмээн буулгах болно.

[5] Нударгачдын бослогод 4 хүнээ алуулсны дараа Шведийн номлогчид Хөххотын ойролцоо хана хэрэм бүхий тосгон барьж, түүнийгээ Patsebolong хэмээн нэрийджээ. 

[6] 181 кг.

[7] James Gilmour (1843-1891): Монголын Гилмор нэрээр алдаршсан шашин номлогч. 

[8] 40 км.

[9] 24 км.

[10] Монголчуудын “Нохой хорь оо!” хэмээх заншлыг Ларсон “Найрсгаар дуудахуй” хэмээн тайлбарлажээ. 

[11] Сайн мэдээнд дурддаг Miracle хэмээх түүхүүд

[12] 1971 оноос өмнө Британид хэрэглэж байсан бутархай мөнгө. 12 пэнс нь 1 шиллинг, 20 шиллинг нь 1 фунт стерлинг болно. 

Нээлтийн үгийг Монголын уул уурхайн мэргэжлийн зөвлөлүүдийн холбооны удирдах зөвлөлийн тэргүүн, уул уурхайн асуудал эрхэлсэн сайд асан, доктор, профессор Д.Цогбаатар болон Киргиз Улсын «Кумтор» УУҮГ-ын Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, гүйцэтгэх захирал Бекбосун Жакшылыкович Апсатаров нар хэлэв. Аль аль нь форумыг ердийн илтгэлийн цуврал биш, харин бүс нутгийн уул уурхайн бодлого боловсруулах бодит талбар гэж тодорхойлсон.

Кумторын тоо баримт: 430 тонн алт, 3.4 тэрбум доллар, 17 жилийн төсөл

«Олборлох салбарын бүрэн эрхт байдал: тохиолдол ба сургамж» сэдэвт нээлтийн сессд Апсатаров Киргизийн хамгийн том алтны ордыг үндэсний мэдэлд буцаасан түүхээ дараалуулан танилцуулав. 1997 оны 5-р сараас 2022 оны дунд хүртэлх хугацаанд Кумтор ордоос 13.8 сая гаруй унци буюу 430 орчим тонн алт олборлогдсон. Зарим жил уг үйлдвэр Киргизийн ДНБ-ий 10 хүртэл хувийг дангаараа бүрдүүлж байжээ. Канадын оператор Centerra Gold-ын дэлхийн нэгдсэн орлогын талаас илүү хувь нь яг энэ ордоос ирдэг байсан.

Эргэлтийн цэг 2021 оны 5-р сард ирэв. Жогорку Кенеш «Кумтор Голд Компани»-д гадаад удирдлага тогтоох тухай хуулийг баталсан суурь нь хатуу хууль зүйн үндэс байлаа: хуримтлагдсан экологийн зөрчил, татварын сахилга батын алдагдал, корпорацийн засаглалын зөрчил. Канадын тал Стокгольмын олон улсын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, үйл ажиллагааг зогсоох оролдлогоор хариулав. Хамгийн өвдөлтэй хэсэг нь Лондонгийн хөрөнгийн биржээс Киргизийг хандалтаас хаасан явдал.

«Маргааныг шийдвэрлэх явцад Киргиз улс LSE-ийн арилжааны хандалтаас түр хасагдсан. Энэ бол шууд институцийн дарамт байсан. Бид үүнийг давж гарсан, шийдвэрээ буцааж аваагүй. 2022 оны 4-р сард Дэлхийн эвлэрлийн гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа хандалт сэргээгдсэн», гэж Апсатаров онцолсон.

Гэрээний үр дүн нь ийм. Centerra Gold үйлдвэрийн 100 хувийн хувьцааг Киргиз улсад шилжүүлж, 86 сая ам.долларын бэлэн мөнгө төлсний 50 саяыг нь байгаль хамгаалах санд хуваарилав. 3 тэрбум ам.доллараас давсан харилцан нэхэмжлэлийг арбитрын шийдвэргүйгээр хаасан. Үндэсний мэдэлд шилжсэн цагаас хойш Кумторын орлого 3.4 тэрбум ам.долларт хүрч, 17 жилийн хугацаатай, 147 тонн алтны нөөцтэй гүний олборлолтын төсөл эхэлсэн.

Шууд зэрэгцүүлэл: Оюутолгойн хэрэг

Монголын тал руу хандах хэсэгт Апсатаров жишээгээ зэрэгцүүлэн авч үзэв. 2009 онд Монгол Улсын Засгийн газар, дараа нь Rio Tinto-д нэгдсэн Ivanhoe Mines-ийн хооронд байгуулсан Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээг Монголын Улсын Их Хурлын шинжээчид удаа дараа шүүмжилсэн. Үндэсний хууль тогтоомжийн зөрчил, ашиг хуваарилалтын тэгш бус бүтэц, бодит орлогыг олон жилээр хойшлуулсан ногдол ашгийн нөхцөл — эдгээр нь монгол олон нийтэд танигдсан шинж тэмдэг.

«90-ээд оны ашиггүй гэрээнээс хөрөнгөө буцаан авах зам бол зөвхөн Киргизийн түүх биш. Монгол улс 2022 онд Rio Tinto Erdenes Oyu Tolgoi-гийн өмнө хүлээх 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг цуцалж, талууд түншлэлээ дахин эхлүүлснээр ижил замыг туулсан. Энэ бол "зөөлөн бүрэн эрхт байдал" байв. Өнөөдөр Монголын парламент гэрээний цаашдын нөхцлийн талаар хэлэлцэж байна. Энэ хэлэлцүүлэгт манай туршлага шууд хэрэгцээтэй гэж би үзэж байна», гэж илтгэгч хэлсэн.

Эпштейн-Элбэгдорж-Rio Tinto: ил гарсан гурвалжин

Илтгэлийн хамгийн эмзэг хэсэгт Апсатаров 2026 онд олон улсын хэвлэл мэдээллээр өргөн нийтлэгдсэн материалд тулгуурлав. Америкийн санхүүч Жеффри Эпштейний цахим захидал харилцаанд Монголын албаны хүмүүстэй олон жилийн харилцаа, 2013 онд тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдоржтэй уулзсан явдал, түүнчлэн Улаанбаатар ба Rio Tinto-гийн харилцаанд шууд нөлөөлөх зөвлөлдөөнд оролцсон баримт тусгагдсан байдаг.

«Энэ хэмжээний гэрээг үүрэг нь дараа нь асуулт дагуулж буй зуучлагчдын оролцоотойгоор бэлдэж байсан бол энэ нь зөвхөн Монголын сургамж биш. Энэ бол бүхэл бүс нутгийн сургамж: хэлэлцээрийн ил тод байдал бол үндэсний аюулгүй байдлын нэг хэсэг юм», гэж Апсатаров онцолсон.

Монголын зэсийн салбар, стратегийн орд

«Монголын зэсийн үйлдвэрүүдийн өрсөлдөх чадвар ба цаашдын хөгжлийн хэтийн төлөв» сэдвээр Монголын экспортлогчдын холбооны тэргүүн, доктор, профессор Д.Галсандорж илтгэл тавьсан. Хөрөнгө оруулалт татах ба үндэсний хяналтын тэнцвэрийн талаарх модерацилагдсан хэлэлцүүлгийг А.Даваасүрэн удирдсан.

Оюутолгой, Таван толгой ордыг удирдаж байсан Монголын туршлагыг «Эрдэнэт үйлдвэр» ТӨҮГ-ийн маркетингийн хэлтсийн дарга асан, доктор Д.Галбаатар болон тус үйлдвэрийн худалдан авах ажиллагааны газрын тэргүүлэх мэргэжилтэн, доктор (Ph.D) Б.Гөлгөө нар танилцуулав. Илтгэгчид Erdenes Oyu Tolgoi-гийн төсөлд эзэмшиж буй 34 хувийн хувь нь институцийн нэмэлт хамгаалалт шаардаж буй бөгөөд татвар, ногдол ашгийн хуваарилалтын асуудал өнөөдрийг хүртэл нээлттэй хэвээр байгааг тэмдэглэсэн.

Дэлхийн эдийн засгийн дефрагментаци

Хоёрдугаар сессийг «Цаг хугацааны хэлхээ» ТББ-ын үүсгэн байгуулагч Ч.Энхжаргал «Дэлхийн эдийн засгийн дефрагментаци: Евразийн нутаг дэвсгэрийн өмнөх эрсдэл ба боломжууд» сэдэвт илтгэлээрээ нээв. Илтгэгч эдийн засгийн бүрэн эрхт байдлын Монголын нөхцөл, дэлхийн үйл явцад Евразийн хариу үйлдэл, мөн Кумторын жишээний бүс нутгийн ач холбогдлыг авч үзсэн.

Беларусийн «Калакспар» компанийн техникийн захирал Александр Сергеевич Соловьёв Беларусийн Төв ба Зүүн Азийн орнуудтай олборлох салбарт хамтран ажиллах боломжийн талаар, ялангуяа ил уурхайн нөхөн сэргээлт, тоосжилт, чимээ шуугианы стандартын туршлагаа танилцуулсан.

Экологи: 1 тэрбум тонн хаягдал, Барскооны цианид

Экологийн хариуцлагад зориулсан гуравдугаар сессд Апсатаров Кумторыг боловсруулсны экологийн үр дагаврыг тоо баримтаар нээж тавив. Киргизийн төрийн комиссын мэдээллээр 2011 он хүртэл Давыдов, Лысый мөсөн голууд дээр ойролцоогоор 1 тэрбум тонн хаягдал чулуулаг хаясан байна. Гадаад удирдлагын үеийн бусад осолтой тохиолдлуудын дотор илтгэгч 1998 оны 5-р сард Барскоон тосгоны ойр орчимд натрийн цианидын асгарсан явдлыг нэрлэсэн.

Илтгэгч ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн олборлолтод нэгдсэн хамгийн доод экологийн стандарт боловсруулах санаачилгыг дэвшүүлж, түүнийг Киргиз-Монголын хоёр талт хэлэлцээрээс эхлүүлэхийг санал болгов. Монголын талаас ШУТИС-ийн уул уурхайн технологийн тэнхимийн багш, доктор С.Нандинцэг, Ж.Ижилмаа нар уул уурхайн олборлолтын экологийн аюулгүй байдлын одоогийн стандартын хязгаарлалт, гүний усны түвшний бууралтын тоо баримтыг танилцуулав.

Орос, Хятадын уул уурхайн салбарт ногоон технологи нэвтрүүлсэн туршлагыг Хакас Бүгд Найрамдах Улсын тэргүүний Хятадын асуудал хариуцсан орон тооны бус зөвлөх Михаил Александрович Крутских цахим хуралдааны горимоор танилцуулсан. Уул уурхайн төслүүдийн эргэн тойронд орон нутгийн иргэдийн хөгжлийн талаар «Эртэч Наран» компанийн мэргэжилтэн, доктор Дж.Сэрсмаа илтгэл тавьсан.

Тунхаглал: Киргиз-Монголын хэлэлцээрээс эхэлнэ

Форум дугуй ширээний хэлэлцүүлэг, урьдчилан бичигдсэн илтгэл, модерацилагдсан хэлэлцүүлгийн хослолоор явагдав. Оройн үед оролцогчид тунхаглал баталж, санамж бичиг байгуулах ёслол хийсэн. ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн нэгдсэн доод экологийн стандартыг Киргиз-Монголын хоёр талт хэлэлцээрээс эхлүүлэх, үндэстэн дамнасан операторуудтай ажиллах практик туршлага, үндэсний инженерийн сургуулийг хөгжүүлэх талаар тогтмол солилцоог үргэлжлүүлэхээр оролцогчид тохиролцов.

Апсатаровын төгсгөлийн үг тодорхой байсан. «Бид Канадын корпорацийн хуульчид, Стокгольмын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, Лондонгийн биржийн хаалтыг давж гарсан. Манай нутаг дэвсгэр бидэнд эргэн ирсэн. Танай өмнө ижил бэрхшээл гарах магадлалтай. Ухрах нь биш, давж гарах нь л цорын ганц жинхэнэ гарц».

Хүн гэдэг амьтан эхийн хэвлийгээс төрмөгц Сансар хэмээх том шоронгийн хоригдол болдог. Хүн гэдэг амьтан Сансарт төрөх - үхэхийн тойрогт  хичнээн галав хоригддогийг хэн ч үл мэднэ. Нэг галав гэж 1 сая 360 000 жилийг хэлээд байгаа юм. Хүн хааша ч явсан нэг хэвийн амьдрал түүнийг угтаж байдаг. Эхлээд бага насандаа хичээл сургуульдаа явна. Өглөө явж үдээр гэртээ ирнэ. Сургууль дээр багш нар хорвоогийн элдэв юм заана.Алгебрийн адармаатай томьёоноос эхлээд алаг хорвоогийн химийн бүцийг хүртэл заана. Физикийн өчнөөн томьёо заана. Сургуулийн завсарлагаанаар сургуулийн атаман хүүхдүүд нэг нэгнийгээ дээрэлхэнэ.Сургуулиа төгсөөд их дээд сургуульд орно. Мөн л нөгөө амьдрал үргэлжилнэ. Оюутнууд яаж багшийг аргалж шалгалтаа өгөх вэ, яаж гайгүй дүн авах вэ, яаж ийгээд сургуулиа төгсөж дипломоо авах вэ хэмээн бодно. Сургуулиа төгсөөд нэг газар хуваарилагдана. Тэнд дарга. захирал босс гээд нэг нөхөр чамайг дарангуйлах гээд хүлээж байдаг. Ажил хийгээд л байдаг. Өглөө бүр ажилдаа явна, орой гэртээ ирнэ. Амьдрал дээшилдэггүй. Цалин хүрдэггүй. Цалингүй бол амьдрал сүйрэх гээд байдаг. Тэгээд бүх насаараа аль нэг албан байгууллага, компаниас хамаарч ажлын боол болдог. Хүнийг өвчин, хөгшрөлт, үхэл  хүлээж байдаг. Хүнийг хулгай дээрэм, атаархал хорсол, үзэн ядалт хүлээж байдаг. Хүн бүх насаараа ажилласаар байтал нэг мэдэхэд ахмад хүн болж тэтгэвэрт гардаг. Ихэнхи ахмадууд маань тэтгэвэрт гараад тэтгэврийн л хэрүүл хийдэг. Тэтгэвэр нэмдэггүй төр засагтаа гомдоно, үгийг нь сонсдоггүй үр ач нартаа гомдоно. Гомдсоор  байгаад элдэв өвчин тусаж Эрлэг номунханд очих цаг нь болчихдог. Хүн их гэнэн амьтан. Хүн бүх насаараа ямар нэг юм хүлээгээд байдаг. Амьдрал сайжирна, албан тушаал ахина, баян болно, хөндийгөөр дүүрэн малтай болно, хөнжлөөрөө дүүрэн хүүхэдтэй болно, хутга тавилгүй мах иднэ, хундага тавилгүй архи ууна  гэх мэтийн ахуй ертөнцийн зүйл хүлээдэг,  горьддог. Горьдлого нь талаар болоход гомддог, харуусдаг, уурладаг. Хүмүүст янз бүрийн зүйл тохиолддог. Тохиолдож байгаа сайн, муу зүйл бүхэн чинь үйлийн үр юм. Сайн үйл хийвэл жаргал ирнэ, муу үйл хийвэл зовлон ирнэ. Үйлийн үр эндүүрдэггүй. Юү ч тохиолдсон ажиглаад бай.Тохиолдсон зүйл бүрт хөөрцөглөөд хэрэггүй.  Учир нь бүх юм болоод өнгөрдөг. Болоод өнгөрөх юмны төлөө сэтгэлээ чилээх юун. Амь зуух гэж хүмүүс их ядардаг, их залхдаг. Ингээд хүмүүс ахуй ертөнцөөс уйдаж эхэлдэг. Үүнийг Магад гарахуй сэтгэл төрлөө гэдэг. Үхэл, мөнх бусыг бясалгаад эхэлвэл зөв замд орлоо гэсэн үг. Ингэвэл номын аньс нээгдэнэ гэдэг. Хүмүүсийн амьдралд ертөнцийн найман ном буюу найман хандлага саад болдог.  Лам багш айлдахдаа “Магтаал муушаал, алдар гутамшиг, олз гарз, жаргал зовлон гэсэн амьдралын найман хандлагад автаж,  тэр бүгдэд дурлах, дургүйцэхийн  тэнэглэл  надад байна уу, үгүй юү  гэдгийг сайтар шинжилж,  энэ бүгдээс чөлөөлөгдөх хэрэгтэй” хэмээжээ. Тэхлээр хүмүүс өөрийгөө ахуй ертөнцөөс чөлөөлөх нь чухал. Өөрийгөө чөлөөлөхийн тулд Бурханы номыг бясалгах хэрэгтэй. Бурханы номын гол чиглэл бол “Магад гарахуй сэтгэл - Боди сэтгэл - Хоосон чанар” юм. Үүнийг Мөрийн гурван эрхэм гэдэг.  Бурханы номонд хүний зовлонг бичсэн байдаг. Хүмүүс төрсөн биеэ ахин дахин орхихын зовлонтой. Хэн боловч гурван мянган ертөнцөд урьд цагт төрж байгаагүй, үхэж байгаагүй гэх газар зүүний үзүүрийн төдий ч байхгүй. Сансарт хүн болж төрөөд үхсэн ясыг нь цуглуулвал Сүмбэр уулнаас өндөр, цус нь далайгаас ч арвин болно. Тиймээс хүний биеийг олж төрлөө хэмээн гайхуулан хөөрөмшөх явдал үгүй , энэ бүгдийг орхих жамтай тул энэ бүгд сэтгэлд итгэмжтэй зүйл бус хэмээжээ. Товчилвоос Бурхан багшийн айлдсан ”Хураасны эцэст барагдана.Өндөрлөсний эцэст нурна.Учирсны эцэст хагацна.Төрсний эцэст үхнэ” гэдэг сургаал сансрын мөн чанарыг тодорхойлсон байгаа юм.

Хүн чи хэн юм бэ?  Чи бол хайрцаглагдсан амьдралын боол биш. Чи бол ахуй ертөнцийн эрэг шураг биш. Чи бол өдөр бүр ажилдаа яарч цагт хавчигдаж амьсгаа нь давхцаж явдаг ажлын боол биш. Чи бол оюун билигт хүн. Чи завгүй байна гэдгээ болиод ганц удаа ч гэсэн сэтгэлээ амраагаад чөлөөтэй амьсгалаад үз л дээ. Чи уулын орой дээр гараад ганцаараа суугаад ганц хором ч гэсэн бясалгаад үз л дээ. Өөрийнхөө сэтгэлийг шинж. Чи бол үргэлж өөрчлөгдөж байдаг. Чи гэрт ороод өрхийн тэргүүн болдог, хүүхдүүдийнхээ аав нь болдог, ажил дээрээ очоод ажилчин хүн болдог. Хорвоо хоосон чанартай гэдгийг чи мэдэх үү? Чи өөрийгөө чөлөөлөхийн тулд гэгээрэлийн зам мөрд эргэлт буцалтгүй орох хэрэгтэй. 

Гэгээрэхийг хүссэн хүн Бурхан багшийн сургаал зарлиг, сэтгэл төвлөрүүлэх ёс, оюун ухаан гэсэн гурван эрдмийг эзэмшиж, сахилыг чанд сахин мөрдөж бие,сэтгэлээ анхааралтай ажиглан таван мэдрэхүйн үүд хаалгыг сонор соргог хамгаалж нүглийг тэвчиж буяныг бүтээж сэтгэлээ төгс төгөлдөр болгох шаардлагатай. Санаа сэтгэлээ төвлөрүүлнэ гэдэг нь апагриха буюу шуналыг огоорч сэтгэлийн амгалан байдлыг олохыг хэлж буй аж. Оюун ухаан гэдэг нь Бурхан багшийн хутагтын дөрвөн үнэнийг мэднэ гэсэн үг буюу зовлонгийн үнэн, зовлонгийн шалтгааны үнэн, зовлонгоос салж болохын үнэн, зовлонг таслан зогсоох зам мөрийн үнэн юм.Найман зөв зам мөр нь: зөв үзэл, зөв сэтгэхүй, зөв үгс, зөв үйлс, зөв амьдрах арга, зөв тэмүүлэл, зөв дурсан санахуй, зөв бясалгал ажгуу. Зөв үзэл нь Бурхан багшийн айлдсан дөрвөн үнэнийг танин мэдэж учир шалтгааны үнэнд итгэж ,эд юмсыг зөв үзэхийг хэлнэ. Зөв сэтгэхүй нь хүслийн эрхэнд үл автаж шуналын эрхэнд үл орох,үл уурлах, бусдад хор үл хүргэх юм. Зөв үгс нь худал үл хэлэх,үл чалчих, үл хараах, хоёр нүүр үл гаргах юм.Зөв үйл нь амьтны аминд үл халдах,хулгай үл хийх, буруу үл хурьцах юм. Зөв амьдрах арга нь хүн ичмээр арчаагүй амьдрах аргаас зайлсхийхийг хэлнэ.Зөв тэмүүлэл нь хүн хэзээ ч үл залхуурах,зөв зорилгод хүрэхийн тулд хүч чармайлт гаргахыг хэлнэ.Зөв дурсах нь аливаа үйлийг бодолтой үйлдэхийг хэлнэ.Зөв бясалгал нь өмнөө зөв зорилго тавьж оюун ухаанаа гэгээрүүлэхийг хэлнэ

Гэгээрэлд хүрэх эрдмийн үндэс нь Боди сэтгэл юм. Боди сэтгэлийн үндэс нь үлэмж их энэрэнгүй сэтгэл аж. Боди сэтгэл бол тэгш сэтгэл, энэрэхүй сэтгэл, асрахуй сэтгэл, төгс баясгалант сэтгэл гэсэн дөрвөн сэтгэл дээр тогтдог. Лам багш нар айлдахдаа:”Бодисадва нараас Бурхан гарна, Бодь сэтгэл их нигүүлсэнгүйгээс үүднэ, харин Их нүгүүлсэнгүй сэтгэл амьтны зовлон оршин буйд дулдуйдаж төрнө. Зовлон үгүй бол хэрхэн их нигүүлсэнгүй сэтгэл төрөх буй. Их Хөлгөний нигүүлсэнгүй сэтгэл зовлонт амьтны ачаар төрнө. Их нигүүлсэнгүй сэтгэл там, бирд, адгуусан,хүн, асур, тэнгэр төрөлхтөн нэг тус бүрийн зовлонг таниснаар төрдөг болмой” хэмээсэн байдаг. Тэхлээр зовлонг таниснаар боди сэтгэл төрдөг, мунхаглалыг таниснаар гэгээрэл төрдөг ажээ. Дөрвөн хүчийг ашиглаж муу үйлийн үрийг тасалдаг. Дөрвөн хүч гэдэг нь: 1.Нүгэлт муу үйлийг гэмших хүч, 2.Дахин үйлдэхгүй гэсэн шийдвэрийн хүч, 3. Гурван эрдэнэд аврал одуулж засах хүч, 4.Хамаг амьтны тусын тулд Бурхны хутгийг олох хүсэл, Авралыг одуулж, Боди сэтгэлийг төрүүлэх суурь хүч юм.

Хүн зовлонгийн шалтгаан болсон хорт сэтгэлээс эхлээд түргэн салах хэрэгтэй. Хорт сэтгэлийг санскритаар“Klesha” гэдэг. Олон хорт сэтгэлээс хамгийн хортой нь шунал, уур, мунхаг гурав болой. Энэ гурав бол 84 000 нисваанисийн суурь юм. Энэ гурваас болж хүмүүн бид эдүгээ хүртэл олон галавын хугацаанд  сансрын зовлонт тойрогт эргэлдсээр байна, нисваанист хүлээстэй хэвээр байна. Хүсэл шуналаасаа болж хүн зовж байдаг. Хүсэл шунал хүнийг гуйлгачин болгож, уур омог хүнийг араатан болгодог. Гэгээрэхийг хүсэгч хүн эхлээд сэтгэлийг зовоогч нисваанисийг танин барьж дарах хэрэгтэй. ”Нисваанис гэдэг нь сэтгэлийг ихэд тавгүй болгогч муу сэтгэл ажгуу. Нисваанис нь товчоор сэтгэлийн гэм гэсэн үг. Муу сэтгэлийн ёзоор нь хүсэл тачаал, уур хилэн, мунхаг гурав бөгөөд хүсэл дээр суурилсан 21 000 нисваанис, уур дээр суурилсан 21 000 нисваанис, мунхаг дээр суурилсан 21 000 нисваанис, энэ гурав холилдсон нисваанис дээр суурилсан 21 000 нисваанис буюусэтгэлийн нийт 84 000 нисваанис байдгийг Бурхан багш нээж эдгээр нисваанис буюу муу сэтгэлийг дарах ерөндөг болгон 84 000 номын цогцсыг айлджээ. Хүн эхлээд язгуурын зургаан нисваанисийг дарах хэрэгтэй.Энэ нь хүсэл тачаал, уур хилэн, омог бардам, мунхаг, нисваанист тээнэгэлзэл, нисваанист үзэл юм. Нисваанисийг дөнгөж сэтгэлд үүсэнгүүт танин барьж дарах хэрэгтэй. Ихэнхи хүмүүс нисваанисыг танидаггүй, харин нисваанистайгаа нөхөрлөөд нисваанисийнхаа боол нь болчихсон байдаг. Нисваанисийг гадаад шулам, дотоод шулам, нууц шулам хэмээн гурав ангилдаг. ”Ном гүнзгийрэх тутам шулам гүнзгийрдэг” гэгчээр гадаад, дотоод шулмыг судрын ёсыг хэрэгжүүлж дардаг бол нууц шулам судрын ёсонд дарагддаггүй ажээ. Нууц шулмыг зөвхөн тарний ёсыг хэрэгжүүлж дардаг ажээ. 

Гэгээрэхийг хүссэн хүн Хоосон чанар буюу Шуньятын тухай сургаалийг мэдэх хэрэгтэй. Аливаа юмс үзэгдэл зөвхөн нэр томьёолол буюу нэрийтгэлийн төдийд байдаг бөгөөд өөрийн мөн чанараар буюу бусдад харгалзахгүйгээр бүтсэн зүйл тоосны төдий үгүй болой.Хүмүүст өөрийн нүдээр харахад эргэн тойрон байгаа үзэгдэж харагдаж мэдрэгдэж буй юмс үзэгдэл үнэхээр бүтсэн мэт харагдах боловч мөн чанарыг нь судлагч билгүүнээр үзэхэд аль нь үнэхээр бүтсэн бэ? хэмээн эрж үзвээс дан гагц өөрийн бие дааж үнэхээр бүтсэн юу ч эс олдох ажээ.Хэрэв ямар нэг үнэхээр бүтсэн зүйл тоосны төдий олдвоос үнэхээр бүтсэн зүйл байна хэмээн үзэх атал тийм үнэхээр бүтсэн зүйл тоосны төдий ч үл олдох ажээ.  Учир иймээс үзэгдэл юмс бүхэн зөвхөн томьёолол буюу нэрийтгэлийн төдий байх боловч мөн чанар нь эрж хайгаад эс олдох хоосон чанартай ажээ. Энэтхэгийн мэргэд: “Би-г баримтлах үзэл нь чамд тор болж чи хашигддаг. Би-г баримтлах үзлээс салж, тор замхарсан цагт огторгуй чинийх болно.Чи ч чи биш болж, огторгуйг дотроо агуулж, энгүй уудам, цаглашгүй оршихуй болно” хэмээн сургасныг санах хэрэгтэй.

Хүн гэгээрэхийн тулд буян үйлдэж гэгээрэх шалтгаан нөхцлийг бүрдүүлэх хэрэгтэй. Буян үйлдэхийн тулд буян гэж юу вэ? гэдгээ мэдэх хэрэгтэй. Буян гэж бусдад туслах сайн сэтгэлээр өдөөгдөж үйлдсэн, бусдад ач тустай аливаа үйл бүхнийг хэлнэ. Өөрөөр хэлвэл арван хар нүглийн эсрэг сайн үйлдлийг хэлнэ. Нүгэл гэдэг нь муу сэтгэлээр өдөөгдөж үйлдсэн, үр дагаварт нь өөрт болон бусдад зовлон авчирдаг үйл бүхнийг хэлнэ. Хүн гэгээрэхийн тулд гэгээрэлийн арван шатыг дүүргэх хэрэгтэй. 

Гэгээрлийн таван  мөр, арван шатыгтовчлонавч үзвэл: Эхлээд Магад гарахуй сэтгэл буюу Эй Жүнг үүсгэнэ - Дараа нь нэгдүгээр мөр болох Чуулганы мөр буюу Цог ламд орно - Хоёрдугаар мөр болох Найралдлагын мөр буюу Жор ламд орно - Гутгаар мөр болох Үзэхүй мөр буюу Тон ламд орно, энэ мөрд нэрийдсэн нисваанисийн түйтгэрийг арилгана, Нюндэв гүнтаг гэдэг - Дөтгөөр мөр болох Бясалгахуйн буюу Гэтлэх мөрд буюу Гом ламд орно, энэхүү мөрийн эхний долоон шатанд сэтгэлийн төрөлх шинжтэй нисваанисийг буюу нисваанисийн уг үндсийг арилгадаг, Нюндэв линжэ гэдэг - мөн энэхүү мөрийн наймаас аравдугаар шатанд мэдэгдэхүүний түйтгэрийг арилгана, хирээс хагацсан газар гэнэ – Тав дугаар мөр нь Чинагш үл суралцахуйн мөр буюу Лов лам гэнэ, энэхүү мөрд сэтгэлийн хирээс бүрэн хагацаж бодийн хутгийг олж, гурван цагийн бүх юмс үзэгдлийг нэгэн зэрэг илтэд тольдон юмсыг онон болгоох гайхамшигт чадвартай төгс гэгээрсэн Бурхан болно хэмээдэг.

Тэхлээр гэгээрэхийг хүссэн хүмүүс эрдэмт лам Багшийн ач тус, авшиг ерөөл, өөрсдийн хичээл зүтгэл, тэвчээр хатуужил, сахил санваар, эр зориг, энэрэл нигүүлсэл, баатарлаг боди сэтгэл, билиг оюун, Бурханы ном, бясалгал, буяны хүчээр гэгээрэлд хүрч сансрын зовлонгоос гэтэлж аврагддаг ажээ.   Учир иймд хүмүүс минь ахуй ертөнцийн аахар шаахар юмнаас өөрийгөө чөлөөлөх хэрэгтэй юм байна шүү. Алийн болгон хүмүүс ашиг орлого, хөрөнгө мөнгө, албан тушаал,  хэргэм зэргийн төлөө бүх амьдралаа үрж дуусгах юм бэ. Эцсийн эцэст хүн хураасан хөрөнгө, бүх юмнаасаа хагацах нь мэдээж. Хүн авах идэхийн төлөө амьдрах бус, аврал гэгээрэлийн төлөө амьдрах нь утга учиртай юм шүү. Хамаг амьтан Гэгээрэлийн хутгийг олж Сансарын зовлонт хүрднээс чөлөөлөгдөх болтугай.

                     Доржийн СҮХБААТАР    2026.04.29

Дархан цаазат хангай сэргэдэг бол халдашгүй эрхтэй гишүүд ялзардаг аж. Инээх дүр нүүрэндээ идэх санаа цээжиндээ гэх үг яагаад гарсан юм бол? Гишүүнийг тойргийн сонгогчдын хяналтад өгч 3-ны 2 хувийн саналаар эргүүлэн татдаг хууль гялс үйлчилбэл даврагчид гүлс хийнэ. Өөрөөр хэлбэл эргүүлэн татах эрхтэй сонгогчдын толгой дээр хулгайч гишүүн сайдууд дураараа дургиж чадахгүй шогнойно. Даварсан хулгайчдыг хазаарлах ийм хүчирхэг боломж байсаар атал хэрэглэх сортоо манууст төрдөггүй нь маанагийнх. Мэдсээр байж хэмжээгүй эрх дархтаныг хуулийн дээр залж,давруулснаа сонгогчид минь ухаар. Үүнд тэд биш бид буруутай. Тэднийг хуульд захирагдахгүй дархалснаар иргэд эрх мэдэлгүй сүрэг болжээ. Хариуцлага хүлээх хуульгүй болсон “ноёд” ямар ч хэрэг тарина. Эзгүй хээр тарвалзаж амьдарсан тархай бутархай малчдын удам хуулиа нулимаад зоргоор туйлахдаа өчүүхэн ч гудийхгүй.

Хуулийн байгууллага хулгайг нь шалгаж хүч хүрдэггүй бүлэглэлийг дүнхүү сонгогчид “бурхад” хэмээн толгой дээрээ залж ирэв. Тиймээс сонгогдсон хулгайчид буруугүй. Учир нь тэд сонгогдсон. Харин тэднийг төрийн толгойд залсансонгогчид 90 онд Монголд үрсэлсэн ардчиллын үндсийг үхүүлсэн нүгэлтнээр түүхэнд үлдэв. Тийм нүгэлтэн-бүх сонгогчдын дийлэнх учраас тэдний санал ялдаг. Сонгуулийн ялалтыг шийдвэрлэгч-дүнхүү олныг дөрөөлөгчид эрх мэдэлд хүрч эргэлт буцалтгүй хожив. Ёс зүй үнэгүйдэж, авилга хулгай дархлагдан оодорлоо. Тархи үнэгүйдэж, боловсрол хог дээр хаягдав. Сонгогчид гэгээрвэл хулгайчид төрийн толгойд заларч тонгочихгүй. Луйвар хулгайг гишүүд хийдэг-бид мэддэг. Мэдээд яах юм бэ? Бид сонгох эрхтэй ч гэмт хэрэг үйлдсэн гишүүнэээргүүлэн татах хоншооргүй. Гишүүдийн ёс суртахуун хэмжишгүй агаад халдашгүй эрхтэй. Хэмжиж болохгүй ёс зүйн ард авилга хулгай луувар дархлагдав.   

Мандатаа өвөртөлж тангаргаа өргөх ёслолоор төрийн ноёлох оргилд заларснаа мэдэрнэ. Ноёлох оргилд заларсан Танд ямар ч хууль үйлчлэхгүй. Халдашгүй дархан эрхтэй болсон тань хамгийн гол олз. Хууль биелүүлэхээ түвэгшээдэг монгол хүн хуульгүй амьдрахыг диваажин гэдэг. Хууль хүрдэггүй халилд хөл тавьж гэмээнэ томилгоо, шахаа, лиценз, тендер, концесс атганд. Тансаглах мөнгө аминых бус төсвийнх. Өөрийнх нь хураалгасан татвараас тасдаж Та өөрт нь өгөхдөө өөрөөсөө өгч буй дүр эсгэ. Таныг хувиасаа туслав гэж харанхуй сонгогч чинь баярлаж тэнэгтэнэ. Ингэ гэж гишүүн тус бүрт төсвөөс 4 тэрбумыг тараадаг. Шинэ гишүүдэд эхлээд тансаг хаус хүчирхэг жийп бүрэлзэх нь мэдээж. Гэлээ ч архаг гишүүдийн буруу гарын нууц олзны хэмжээг шинэ гишүүд тантмагц хаус жийп юу ч биш болж “Хуульгүй 4 жилээ чамлаж, үтэр түргэн амжиж баяжъя” гэдэг хувиа борлуулах овсгоо чинь эрхэм шинэ гишүүн таныг яаруулна.

Насаараа тансаглахад гарын ая даах бэл хураахгүй аваас ноёлох оргилд нэр нүүр мөнгөө барж авирсны утга юу билээ гэж Та шанална. Хуульгүй хугацаа 4-хөн жил гэж чамлана. Иймхэн хугацаанд төр түмний төлөө тархиа ядраах тэнэглэл болох нь танигдана. Хүн төрөлхтөний хөгжлийн загвар судалж барагдахгүй. Бөөн ядаргаа. Өөртөө хайргүй хүн үгүйтэй адил-ард олондоо хайртай хүн яг үнэндээ УИХ-д байхгүйг ухаарна. Оргилд арай гэж гарсных баяжаад авбал буух цагт эрхэм гишүүнд улсын хөгжлөөс унацтай гэх монгол ухаан дээгүүрээ дийлж буй. Та нарын хэмжээ ердөө энэ.

Барууныг хөгжүүлсэн ардчилал Монголд хараалын бай болов. Өөдрөг яваа монголоо өөдгүй монгол дэгээдэж унагахыг харж бухимдсаар өвгөн миний нас дууслаа. Ардчиллаар явъя гэтэл авилгатай замд будилчхав. Гоё гоё төслийн үлгэрүүдэд самгардалгүй, жаахан хүч хөрөнгөө чадах ганц нэгд төвлөрүүлж, ашиглалтад оруулаад өгөөжийг хүртсэн цагт-үр дүнд хүрлээ гэж занш. Хомс тэнхээ маань үл бүтэх мөрөөдлүүдэд тарамдаж замхарлаа. Олон санаат оргож чаддаггүй. Гадны хорт хатгаас-дүнхүү Монголд дийлж амтшав. Баялаг бүтээх бизнес нь дажгүй цэцэглээд үндэсний хөрөнгөтний зиндаанд дөхвөл барууны гар хөл, хорлон сүйтгэгч гээд өргөн фронтоор дайрна. Цаазалдагсан бол цөөнгүй бизнесмэн, лидер буудуулсан. Хэн хэн буудуулах нь тааж цөхөлтгүй. Хэн хэн буудах нь ч оноож ядалтгүй. Буудах хууль алга. Буудах эх орончид бэлэн. 

Адгийн Монголд ардчилал ахдав уу? Улныхан гэгч бидэнд ардчилал ахдав уу? МАН-ын дараалсан үнэмлэхүй ялалт бахтай ч хэт тасархай нь “монгол сонгогчид хэн бэ” гэх эргэлзээ мөн үү? Мөн. Сонгогчид итгэлээрээ МАН-д ингэж нэгдсэн гэхэд сэжигтэй. Нуулгүй хэлэхэд яг л коммунист сонгууль. Бидний сэтгэхүй либериаль ардчиллаар амьдрах өдий юм уу. 4-р анги төгсөөгүй малчныг их сургуульд оруулсантай ижил-бүдүүлэг харанхуй монголчуудад барууны ардчилал, чөлөөт зах зээлийн программ хүнддэв үү. Адгийн Монголд ардчилал гоёдолгүй яахав гэж тавлан жуумалзах гүрэн ч бий дээ. Бүх сонгогч МАН руу ханардаг ч сөрөг хүчнээр цангагчид дураараа дургигч МАН-ыг хазаарлахуйц санал өгсөн. Найман жилийнхээ луйвар хулгайд МАН сөхрөөд Ц.Туваан, О.Алтангэрэл, Т.Доржханд нарын-эрх мэдэлд нугасгүйг далимдуулж, дампуурсан яамдаа АН, ХҮН-д өгч тарьсан балгаа хөнгөлөхийг санаархав. 

Төмөр замын гацааг Л.Оюун-Эрдэнэ мулталсан юм биш. Төмөр замыг орос олигархиудын захиалгаар Х.Баттулга гацаахад МАН байтугай АН-ын эсэргүүцэл мэдрэгдээгүй. Монголчуудын маллуулж буйг мэдэхийн дээдээр мэдэх-ажил хэрэгч хятадууд боомт холболтыг хүлээж цөхрөөд эцэст нь шууд оролцоход барууны хоригт сульдсан Орос ганц том түшгээ сөрөх тэнхээгүйдэж, манай төмөр зам хөдлөв. Миний болхи таамаг ийм. Женькогийн тарьсан гай 31,5 тэрбумаар тогтохгүй-боомт холболтод 10 тэрбум долларын хохирол учирна гэж Намбарын Энхбаяр шүгэлдэв. Зохиолчид аль ч намд харшилтай. Би ч тиймэрхүү. Сайд дарга болгохгүй бол жир гишүүн байж тэвчдэггүй хулгайчдынхаа хорхойг дарж, шинжлэх ухааныг шүтсэн гавлуудаар бүтцээ сэлбэж, намынхаа онолд нягтраач. Хөгжилд хурд нэмэх хөгшин залуу лидер танай намуудад байна уу? Байвал ардчиллыг үерлэн дэмжих багачууд жилээс жилд олширч гарааныхаа зураан дээр тэмүүлж байна. Намаа самарчаад ялалт өгсөнгүй гэж туних шившиг. Юун түрүү багаар ажиллаж сур. Дарга болох амбицаа аль ч намынхан нэгд эрэмбэлдгээ боль. Улсаа баяжуулж, ядуусаа өөд татахаа голлодог лидер Монголд алга. Өвгөн би хоёр гол намдаа ухаан суухыг ерөөж бичдэг. Сайн муу хэлүүлсэн залуус ная гарсан буурайг энэ үүдээр харах эсэхээ өөрсдөө мэд-би гуйхгүй. Та нарыг бурхан өршөөг.

Гадаад дотоодоос санхүүжилттэй, аюулгүй байдал тусгаар тогтнол гэх хийрхэл нь буцалсан ТББ олонтой улсад гадны хөрөнгө орж ирдэггүй аж. “Гадны хөрөнгө оруулалт их, гаднаас авдаг зээл бага” байхыг зохистой харьцаа гэдэг. Гэтэл манайх гадны хөрөнгө оруулалтыг хаагаад өндөр хүүтэй гадны зээлийг ихэсгэх замаар амиа зогоож үр удмаа өрөнд унагав. Хуулийн орчин Монголд гэнэт хувирч гадныхан хөрөнгөө алдах эрсдэл их. Тооцоотой хөрөнгө оруулагчид зугтсан шалтаг ердөө энэ. Манай ордууд аварга хэрэглэгч Хятадтай хилэлдэг нь барууны хөрөнгө оруулалтыг татаж, өөдлөх ганц өгөгдөл. Энэ өгөгдлийг “чулуу” болго.

Эрх баригчдын нэр хүнд навс унав. Тэд эх орноо сайхан болгоё гэж тэмүүлсэн нь үнэн хөөрхий. Ардчилал чөлөөт зах зээлийг сонгоод зүтгэсэн юм зайлуул. Гэвч мөрөөдөл нь үлгэр мэт аяндаа бүтсэнгүй. Эх орон хөгжих сайхан ч өөрөө баяжих бүр гоё ньявцын дунд тэдний шуналыг бадраав. Улсаа шударгаар удирдах ярвигтай тул халиранхай эрх баригч нар дүнхүү олноо зальдахаар сул олзонд хошуурлаа.Насаараа тансаглахад гарын ая даах бэл хураахгүй аваас нэр нүүр, мөнгөө барж гишүүн болсны ашиг юу билээ. Оргилд арай гэж гарсных баяжиж аваад буувал өөрт-улсын хөгжлөөс унацтай. Хүн төрөлхтөний хөгжлийн загвар судалж барагдахгүй-бөөн ядаргаа. Улсаа хөгжүүлэх бадрангуй мөрөөдөл-дов жалгын аминцар монгол мэхэнд сөхрөв. Залхуу монголчууд зах зээлийн шударга өрсөлдөөнөөс шантарч шогнойв. Бид бусдын адил баяжих дуртай ч мэдээж сул олзоор. Өөртөө хайргүй хүн байдаггүй ч олондоо хайртай нь бас алга. Улсаа хөгжүүлэх эх оронч үзлийг нүүдэлчний аминцар шунал дийллээ.  

Аль нам ялах-ард түмэнд түй ч үгүй. Учир нь тэд бүгд хулгайч. Хулгайч хулгайчаа ялах-олонд ашиггүй. Нийтийн давлагаагаар хулгайчдыг үсгүй хусвал сая цэвэршинэ. Үүний төлөө нийтээр зүтэг. Биесээ барьж идэхээр тэмцэлдэж буй хулгайч бүлэглэлүүдийг төр засгийн тавцангаас орвонгоор нь хус. Нэгийг хусаад нөгөөг үлдээвэл юу ч өөрчлөгдөхгүй. Бүлэглэлүүд цөм ав адил хулгайчид гэдэгт бүү эргэлз гэдгээ давтая. Төр засгийн толгойд нэг ч хулгайч бүлэглэл үлдээхгүй гэх зорилго тавиад түүнийгээ хэрэгжүүлбэл шударга ёс тогтоно. Хулгайч бүлгийг хулгайч бүлэг ялснаар хожил гарахгүй. Ялсан хулгайч бүлэг дархлагдаж ганцаараа даналзана. Луйвар хулгайг хүн ам нийтээрээ элбэж дийлсэн цагт л эх орон гүйцэд цэвэршинэ гэж мэд. Феодализмээс капитализмыг харайхаар 70 жил нисээд “Их өр” гэгчтэй газардсан сургамж саяхных. Магтсаар байж малыг минь барж, маажсаар байж голыг минь таслах дөхсөнийг бүү март.

                                                                                                           2026-04-25

Нийтлэлч Доржготов

2025 оны долоодугаар сард Улаанбаатар хотын шөнийн цэнгээний газрын гадаа хэдэн залуус нийлж ганц хүнийг бүлэглэн зодож, эрүүл мэндэд нь хүнд гэмтэл учруулсан хэрэг гарсан. Хохирогч эмнэлэгт хүргэгдэж, нүүрний яс нь хугарч, насан туршийн суулгац хийхээс өөр аргагүй болсон нь угтаа хүний амьдралыг үндсээр нь өөрчилсөн ноцтой халдлага байлаа.

Хэрэгт УИХ-ын гишүүн асан Цэрэнпунцагийн хүү Санжаачойпэл, “Эрэл”-ийн Эрдэнэбатын хүү Тэмүүлэн, Таванбогд группын үүсгэн байгуулагч Баатарсайханы хүү, “Говь” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал Амарсайхан, мөн Л.Алтан-Очир нар холбогдсон. Өөрөөр хэлбэл, манай нийгэмд аль хэдийн өөрсдийгөө “дархлаатай” мэт авирладаг баян айлын хүүхдүүд байв. Тиймээс мөрдөн шалгах ажиллагаа сунжирч, шүүх хурал хойшилж, бүр Амарсайхан нь гадагшаа гарсан гэх мэдээлэл цацагдахад олон хүн “ингэх нь аргагүй” хэмээн хүлээж авсан нь өөрөө хуульд итгэх итгэл ямар түвшинд хүрснийг харуулж байлаа.

Тэгээд ч болоогүй Хохирогч Д.Саяннямбууг Санжаачойпэлийн биед халдсан хэргээр яллагдагчаар татсан ч шүүх хурлын үеэр тэрбээр:

“Би Ц.Санжаачойпэлд гэмтэл учруулаагүй. Цагаатгаж өгнө үү” гэж хүссэн байна.

Харин Ц.Санжаачойпэл:

“Хохирогч, түүний гэр бүлээс уучлал хүсэж байна. Танхай ажиллагааг нарийвчлан шалгаж, бидний ирээдүйд хамгийн хөнгөн ял оноож өгнө үү. Хожим улс эх орондоо хэрэгтэй зүйл хийх хүний хувьд гуйж байна” гэж мэдэгджээ.

Э.Тэмүүлэн “Болсон бүх явдалд харамсаж байна” гэж хэлсэн бол, Л.Алтан-Очир “Тэнд ийм зүйл болохыг нэг ч хүн төсөөлөөгүй” гэж тайлбарласан байна.

Б.Амарсайхан “Саяннямбууг би цохиогүй. Зодоог салгах гэж хичээсэн. Хохирогч үүсгэсэн хохиролд нь гэмшиж байна” гэж мэдэгджээ.

Шүүгдэгчид хохирогч Саяннямбууд нийт 1 тэрбум 670 сая төгрөгийн нөхөн төлбөр олгосон гэжээ.

Мөн Шүүх хурлын үеэр танилцуулсан гэрчийн мэдүүлэг анхаарал татав. Гэрч хэлэхдээ:

“Ц.Санжаачойпэл Тулгат бид хоёр дээр ирээд ‘Би Монголын хамгийн баян хүн. Занданшатар өнөөдөр Ерөнхий сайд болсон. Тийм болохоор би хүн алаад шоронгоос зүгээр гарч ирнэ, та нарыг алчхаад ч зүгээр гарах боломжтой’ гэж орилж эхэлсэн” гэжээ.

Харин Ц.Санжаачойпэл үүнийг няцааж:

“Ерөнхий сайдын тухай би яриагүй. Миний аав Өлзийсайхан Монголын цагдаагийн байгууллагад ажилладаг, хууль хэрхэн үйлчилдгийг харуулах гэж олон удаа хэлсэн. Аавыг нь Г.Занданшатар Ерөнхий сайд болоод ЦЕГ-ын даргаар томилсон гэж би мэдсэн” хэмээсэн байна.

Уг хэрэг анх Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга Болд хурандаагийн хүү Өлзийсайханаас эхэлсэн хэдий ч, аав нь албан тушаалтай учир хүү нь зөвхөн гэрчийн мэдүүлэг өгч, яллагдагчаар татагдаагүй гэх яриа ч олон нийтийн дунд гарсан юм.

Уг зодоонд дээрх залуус дөрвүүлээ нийлж хохирогч Саяннямбуугийн биед халдсан нь камерын бичлэгээр нотлогдсон. Хохирогч шүүхэд мэдүүлэхдээ:

“Миний нүд, хамар маш хүнд гэмтсэн. Нүүрний яснууд хугарч мах руугаа орсон байсан. Нүүрний яснуудыг төмрөөр бэхэлж, нүдэнд насан туршийн суулгац хийсэн...”

гэж ярьсан нь энэ хэрэг жирийн маргаан биш, хүний эрүүл мэнд, амьдралд урт хугацааны нөхөшгүй хор уршиг учруулсан гэмт хэрэг байсныг илтгэнэ. Гэвч шүүх үүнийг “хөнгөн гэмтэл” гэж ангилсан нь олон нийтийн бухимдлыг улам дэвэргэв.

2026 оны нэгдүгээр сарын 29-нд Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны тойргийн шүүх шийдвэрээ танилцуулж, Эрүүгийн хуулийн 11.4 дүгээр зүйлээр:

Эндээс ганцхан асуулт урган гарна: хэрэв энэ хэрэгт жирийн айлын хүүхдүүд холбогдсон бол ял ийм “зөөлөн” байх байсан уу? Шөнийн гудамжинд ганцаараа явсан хүнийг бүлэглэн зодсон жирийн залуу зорчих эрхээ хязгаарлуулаад л өнгөрдөг жишээ Монголд хэр олон билээ? Иргэдийн бухимдал яг эндээс эхэлж байна. Хууль баян айлын хаалгыг зөөлөн тогшиж, ядуу айлын хаалгыг өшиглөж ордог мэт ойлголт нийгэмд аль хэдийн тогтчихжээ.

Санжаачойпэл нарын хэрэг бол ганц зодооны түүх биш. Энэ бол “хэний хүүхэд вэ” гэдгээс шалтгаалан ял шийтгэл өөр өөр болдог тогтолцооны илрэл мэт харагдсан явдал. Шүүх заалтаа уншиж, хуулиа тайлбарласан байж магадгүй. Гэхдээ шударга ёс гэдэг зөвхөн заалт уншихыг хэлдэггүй энэ бол иргэдийн итгэл, ёс зүйн хариуцлага, нийгмийн мэдрэмжийн нийлбэр юм. Харин энэ хэрэгт тэдгээрийн аль нь ч мэдрэгдсэнгүй.

 

Америк тивийн улаан арьстангууд, Африкийн негрүүд, Австрали тивийн уугууд хүмүүс, Европын цагаан арьстангууд, Ази тивийн шар арьстангууд бүгд нэг л зүйлийн мичний үр хойчис гэж үү? Тийм бол тэр нь чухам юугаар хөдөлшгүй нотлогддог юм бэ? Дээр тавьсан болон бусад олон асуултуудад хариулах гэж “Байгалийн хувьслын философи” номоо би анх бичиж хэвлүүлсэн юм. Нэмж, засаж, өтгөтгөсөөр 4 удаа хэвлүүллээ. Ойлгож чадах, хэрэгтэй санаа, үнэлгээ хэлж чадах, шинэ нөхцөлд шинээр сэтгэж, өнгөрсөн дэх зарим төөрөгдлийг залруулахад тусалж чадах хэмээн үнэлж болох 18 хүнд би энэ номоо бэлэглэж уншуулаад, ярилцлага зохион байгуулах гэж оролдсон юм. Тэр хүмүүсийн хагасаас илүү нь санал, зөвлөгөө, үнэлгээ өгч чадахгүй гэцгээсэн. Үлдэх цөөхөн нь санал, сэтгэгдлээ бичгээр өгсөн юм. Тэр сэтгэгдлүүдийг ямар ч редакцигүйгээр би “Судалгааны бүтээлийн эмхэтгэл” номдоо хэвлүүлж нийтэд танилцуулсан болно. ШУА-ийн ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч байсан хүмүүс уншсан атлаа тодорхой санал, сэтгэгдэл хэлж чадахгүй байна гэцгээсэн. Дараа нь би “Монголын түүхийн философи” номынхоо 9-р хэвлэлийг судлаачдад тарааж уншуулаад өгсөн санал, сэтгэгдлийг нь мөн л ямар ч редакцигүйгээр хэвлүүлж, нийтэд танилцуулсан юм. Энэ бол XXI зууны 20-иод онд болсон үйл явдал. Судлаачдын ахмад болон дунд үеийнхэн бараг бүхэл бүтнээрээ шахам амьд сэрүүн байсан цаг үе юм шүү.

Цаг хугацаа нь хангалттай (тус бүр 3 сар) байсан боловч бүгд л “ноцтой, хэрэгтэй зүйл хэлж чадахгүйнээ” гэцгээсэн юм... Эргэх холбоо (уншигчдын зүгээс), санал, шүүмж (бичгээр нэр, хаягтайгаа, он сартайгаа), магтсан ч бай, муучилсан ч бай судлаачдын сэтгэгдэл олон байх нь хэнд ч хэрэгтэй байдаг л даа. Энэ талаар миний бие 50 гаруй жилийн туршид сэтгэл ихэд дундуур л явж ирлээ. Юугий нь нуух билээ. Эрдэм шинжилгээний бага хурлууд, онол-аргазүйн семинарууд, диссертациудын хамгаалалт мэтийн арга хэмжээнүүдийн чанар, үр өгөөж сүүлийн 30 гаруй жилийн туршид байнга л уруудсаар, муудсаар ирлээ. Ийм арга хэмжээнүүдийн явц, үр дүнг мөнгөөр үнэлэх болсон нь элдэв булхай, худал магтаал, төлбөртэй саналуудыг л ихэд өөгшүүлжээ. Худалдагдсан саналын тоо, хувиар л үнэлгээ өгөгдөж байх болов. Улстөрчдийн үйл ажиллагаанд элдэв булхай байж болох, бүр байсаар ирсэн нь үнэн билээ. Гэхдээ шинжлэх ухааны үйл ажиллагаанд тийм хуурамчлал, булхай, худалдагдсан санал, үнэлгээ байж хэрхэвч болохгүй шүү дээ. Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаанд худал, хуурамчлал газар авах, өргөжих нь нийгэмд тун ч их хортой, ямар ч үед байж боломгүй үзэгдэл юм. Энэ байдлыг эрдэм шинжилгээний байгууллага, газрууд бүр үзэн ядах, үл тэвчих, хатуу тэмцэх ёстой.

Богд хаант Монгол улсын үед (10 гаруй жилийн туршид) бээл, бээс, гүн гэх мэтийн цол хэргэмийг мөнгө, хөрөнгөөр худалдаж авч байсны адилаар доктор, академич цолыг одоо мөн л худалдаж, эсвээс дарга нарт шагнал болгон өгсөн жишээ, баримт ч яригдах болжээ. Академич цолны төлөөх өрсөлдөөний улмаас хувь хүмүүс хоорондоо муудалцаж, бүр гар зөрүүлсэн тухай ч дуулдаж байв. Бүтээл, нээлт, чанартай ном туурвих хүсэл ба чадвар үгүй хүмүүсийн олон он дамнуулан хийдэг ажил нь, бүр нэр, нүүргүй тэмүүлдэг хүсэл нь элдэв хавтас, диплом, одон, медаль болчихлоо. “Эрдмийн зэрэг хамгаалуулах” нэртэй нэгэн бизнес, авлигын нэгэн төрөл ийнхүү Монголд маань цэцэглэж эхэлжээ. Энэ бол тун олон муу үр дагавартай ялзрал юм. Мэдлэг гэхээр юмгүй шахам багш нар, эрдэмгүй эрдэмтэд, их дээд сургуулиудын тэнхимийн эрхлэгчид (хуурамч зэрэг, цолтой) өнөөдөр гэхэд л олон болчихоод байна. Хулхи эрдэмтдийн бичсэн, туурвисан нь чанарын хувьд даан ч дээ гэхээр сулхан, дээрээс нь ардчилсан төр, нийгмийн тухайд бол ганцхүү дан хөөсрүүлсэн магтаал, ерөөл л байх болов. Үнэндээ бол дутагдал, согоггүй нийгэм, төрийн тогтолцоо гэж байхгүй шүү дээ. 30 гаруйхан жилийн дотор, цөөн хүн амтай, жижигхэн Монголд маань гэхэд л ямар олон сөрөг үзэгдэл “ардчилал, хүний эрх, чөлөөт байдал” гэх нэр, далбааны дор буй болсон билээ? Хор, уршгийг нь бид бүхэн арьс, махан дэрээ амсаад л, мэдрээд л сууцгааж байгаа юм.

Тийм хүн гарч ирээд улс, эх орноороо тоглочихсон, сүйрүүлчихсэн баримт, жишээ цөөн биш болчихлоо. Тохируулга авдаг хэмээн цайруулдаг хаос байдал, хар массын элдэв болчимгүй доргилт, хөөрөл үймээн самуун бол удаах том дутагдал, аюул юм. Ардчилал, чөлөөт байдал нэрийн дор анархизм, гэмт хэрэг, авлига, мансууруулах бодисын хэрэглээ өсдөг нь бас л нэг дутагдал, аюул. Энэчлэн тоочвол алдаа, дутагдалгүй нийгэм, төрийн тогтолцоо гэж байхгүй л дээ. Гэхдээ л ард түмэн бүгдийг нь мэдэж, тооцож байх нь зөв шүү дээ. Судлаачид бол үнэнийг л өгүүлэх, бичих үүрэгтэй. Олон зуун судлаач дунд олон арван жил (50 гаруй жил) амьдарч, ажилласан хүмүүсийн нэг нь би юм. Тэднээс олон хүнийг би сайн таньдаг, ажил, амьдралыг нь ч сайн мэддэг байлаа. 50-60 жил нийгэм судлаачидтай зэрэгцэн ажиллаж, амьдрахад сайн, муу олон зүйлийг нүдээр харах, чихээр сонсох юм. Яг өнөөдрийн дүр зураг, нөхцөл байдал нь ч надад тов тодорхой гэж хэлж болно. Улстөрийн олон нам, олон үзэл, онол зэрэгцэн оршиж буй нийгэмд нийгэм судлаачдын олонхи нь мөн л олон үзэл сурталд хуваагдан, олон янз болцгоодог юм байна.

Тэр мөртлөө итгэсэн, автсан үзэл суртал, онолоо монгол үг, утгаар тайлбарлаж чадахгүй, түүндээ бухимдаж уцаарлах нь ч харагдаж, мэдрэгдэж, нэг л сонин болцгоочихсон хүмүүс байх юм. “Автсан, итгэсэн үзэл онолоо үнэн, зөв амьдралд нийцтэй, ирээдүй ба хувьсалд зохимжтой гэдгийг нь эргэж дахин нягтал, өөртөө тов тодорхой болго” гэж би тэдэнд зөвлөсөөр байна. Зарим нь бүр тархиа угаалгачихсан, кодлогдсон хүн мэт байх нь их сэжигтэй санагддаг. Нэг л үзэл сурталд эргэлтгүй автуулдаг “чип, кодлол, гипноз” мэтийг хэрэглээд тэднийг нэгмөсөн төөрөгдүүлчихсэн юм биш байгаа гэж ч хардах болов...

Энэ бол гудамжны харанхуй буланд болсон хэрэг биш. Нийслэлийн төвд, хамгаалалттай байршилд, олон нийтийн орон зайд болжээ.

Уг хэрэгтэй холбогдуулан 8 хүүхдийг Сүхбаатар дүүргийн Цагдаагийн хэлтэс шалгалт явуулахад, охид урьдчилсан мэдүүлгээрээ "найз хөвгүүний өмнүүр алхсан, чат бичсэн” гэх шалтгаанаар зодсон бөгөөд бичлэгийг Инстаграмд байршуулж, дагагчийнхаа тоог нэмэх зорилготой байсан гэжээ.

Эндээс нэг ноцтой асуулт урган гарч байна.

Хүний нэр төр, бие махбодийг доромжлох нь сошиалд нэр хүнд олох "контент” болж хувирсан юм биш биз?

Энэ бичлэг ганц удаагийн хэрэг биш. Уг бүлэг охидын хохирогч ганц биш бөгөөд гомдол ар араасаа ил гарч эхэлсэн.

Нэгэн хохирогч охины ээж "Миний хүүхдийг Юуки буюу Оюун-Эрдэнэ, Каннаа буюу Саянаа, Б.Баярбаясгалан нараар толгойлуулсан бүлэг хүүхэд зодсон. Цагдаад хандсан ч хэрэг нь дарагдаад өнгөрсөн” хэмээн ярьсан юм.

Тэрбээр цааш нь "Зодоонд оролцсон охидын нэг Б.Баярбаясгалангийн аав Баатаржав гэх хүн Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагад ажилладаг. ‘Хэргийг дардаг’ гэх яриаг өөр олон хохирогчоос сонссон” гэж ярьжээ.

Дардаг аавтай учраас энэ охидын бүлэг айж эмээх, ичиж зовохоо мэдэхгүй, зодсон хүүхдүүддээ "Чи миний арыг мэдэх үү?” хэмээн дураараа авирлах нь энүүхэнд.

Цагдаад баригдаж явахдаа ч цагдаагийн машинд зураг дарж, "Цагдаатайгаа андууд болоод дууслаа. Цагдаа маань намайг шүтдэг юм байна” хэмээн сторид байршуулж байсан удаатай Б.Баярбаясгалан гэгчийн аав Баатаржав нь Шүүх шинжилгээний үндэсний хүрээлэнгийн хурандаа бөгөөд эрх мэдэл, албан тушаалаа урвуулан ашиглаж, өөрийн охины гэмт үйлдлийг нуун дарагдуулсаар өдийг хүрсэн гэх мэдээлэл байна.

Энэ бол зүгээр нэг цуурхал биш. Хэрэв төрийн алба хаагчийн нэр нөлөөгөөр хэрэг дарагддаг бол энэ нь гэмт хэргээс ч илүү ноцтой асуудал юм.

Хамгийн харамсалтай нь дээрэлхэлт нь "сэтгэл санааны шарх”-аар дуусаагүй. Хохирогч охин хоёр удаа судсаа ханаж, амиа хорлох оролдлого хийсэн байна. Мөн "энэ бүлгийн үйлдлээс болж тавдугаар ангийн охин амиа хорлосон, 12 настай охин амиа хорлох оролдлого хийсэн” гэх баримтыг түүний ээж дурдсан юм.

Тэрбээр "Шүүх шинжилгээний явцад хохирлын зэргийг тогтоох баримт бичиг алга болсон. Үүний дараа хэргийг ‘харилцан зодоон’ гэж үзэн хаасан” хэмээн ярьжээ.

Энэ асуудлыг Zarig.mn сайтад өгсөн ярилцлагадаа дэлгэрэнгүй дурдсан байна.

Хууль байгаа ч хэрэгждэггүй бодит үнэн

Хууль сахиулагч нотлох баримт устгасан, нуун дарагдуулсан нь тогтоогдвол Эрүүгийн хуулиар 1–5 жил хүртэл хорих ял оноох заалттай. Мөн бүлэглэн зодож, хүнийг амиа хорлох нөхцөл байдалд хүргэсэн бол 2–8 жилийн хорих ял оногдуулах боломж бий.

Гэвч бодит байдал дээр хэрэг "харилцан зодоон” болж хувиран, хохирогч дуугүй үлдээд зогсохгүй, хүчирхийлэгч сошиалд "од” болоод дуусдаг.  Энд хууль сул биш, хэрэгжилт байхгүй байгаад л асуудал оршино.

Иргэдийн зүгээс "Дээрэлхэлтийг шоолж, инээд болгож ярьдаг олны танил хүмүүс, хариуцлага хүлээдэггүй томчууд хүүхдүүдэд хамгийн буруу үлгэр дуурайлал үзүүлж байна” хэмээн шүүмжилж байна. Томчуудын хариуцлагагүй хандлага хүүхдүүдэд "ингэж болдог юм байна” гэх ойлголтыг өгчээ.

Сэтгэлзүйч Төгс-Оюун "Өсвөр насныхны тархи үр дагаврыг бүрэн тооцоолох чадваргүй, сэтгэлзүйн хувьд тогтворгүй байдаг. Энэ үед эцэг эхийн хараа хяналт сул байвал хүүхэд найзын нөлөөнд амархан автдаг” хэмээн анхаарууллаа.

Тэрбээр удаан хугацаанд дээрэлхэлтэд өртсөн хүүхдүүд сэтгэл гутралд орж, ганцаараа байхыг хүсэх, сургуульдаа явахаас зайлсхийх, улмаар амьдрах итгэлээ алдах эрсдэл өндөр байдгийг онцолсон юм.

            Эцэг эх болгоны хүсэл нь үр хүүхдээ аз жаргалтай, сайн сайхан явахыг харах явдал ч, заримдаа тэд үүнийг эд материалын хэлбэрээр илэрхийлж, хайраа буруу ойлгуулдаг. Үүний улмаас өсвөр насны хүүхдүүд нэг нэгнээ өмссөн хувцас, амьдардаг газар, өнгө үзэмжээр нь ялгаварлах, мөнгөтэй бол хүссэнээ хийж болно хэмээх буруу ойлголттой өсөх болжээ.

Иймд эцэг эхчүүд үр хүүхдээсээ алдаа хайхаасаа өмнө өөрсдийн хандлага, үйлдлийг эргэн харж тэдэнд цаг зав гаргаж, гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгалыг бүрдүүлэн, хүүхдэдээ хайр, анхаарлаа зөвөөр мэдрүүлэх нь хамгийн чухал юм.

 

Ч.Юмчирдулам

Зарим иргэд уг тэтгэмжийг “хавтгайрсан халамж” хэмээн үзэх нь бий. Гэвч бодит агуулгаараа “цалинтай ээж” нь ажил хийх боломжгүй болсон эхийн хүүхдээ асарч буй хөдөлмөрийг нөхөн үнэлж буй дэмжлэг бөгөөд орлогогүйд олгож буй халамж бус, нийгэмд зайлшгүй шаардлагатай асаргааны хөдөлмөрийг тодорхой хэмжээнд үнэлж буй бодлого юм. Эхчүүд энэ мөнгийг авч ажил хийхгүй байх замыг сонгож буй бус, харин хүүхдээ асрахын тулд хөдөлмөрийн зах зээлээс түр хугацаанд гарч буй бодит нөхцөл байдалтай тулгардаг.

2018 онд уг бодлого хэрэгжиж эхлэх үед хүнсний бараа, ундаа, усны бүлгийн үнэ өмнөх оноос 7.6 хувиар өссөн байсан ч 50 мянган төгрөгөөр өрхийн хэрэгцээнд тодорхой хэмжээний дэмжлэг үзүүлэх боломж байжээ. Тухайн үед энэ мөнгө чамлалттай санагдаж байсан ч тор дүүрэн бараа авахад хүрэлцдэг байв. Харин бодлого хэрэгжээд долоон жил өнгөрсөн өнөөдөр инфляц, үнийн өсөлт тасралтгүй нэмэгдсэний улмаас уг тэтгэмж бодит амьдралын нөхцөлтэй огт нийцэхээ хэдийнээ больсон.

Одоогоор эхчүүд сар бүр 50 мянган төгрөг авч байгаа ч энэ мөнгө хүүхдийн нэг сарын наад захын хэрэгцээг ч бүрэн хангаж чадахгүй хэмжээнд хүрч, эхчүүдийн бухимдлын гол шалтгаан болжээ. Хоёр настай хүүхэдтэй нэг эхийн хувьд живх 39,000 төгрөг, салфетка 7,500 төгрөг, жимсний нухаш 5000 төгрөг хүүхдийн наад захын хэрэглээг авахад л уг мөнгө хүрэлцэхгүй болж буй нь энгийн тооцоогоор тодорхой харагдана. Энэ бол хүүхдийн зөвхөн хагас сарын хэрэглээ бөгөөд үүнээс цаашхи хэрэгцээ, эхийн өөрийн хэрэглээ огт багтаагүй.

Өнөөгийн нийгэмд залуу гэр бүлүүдийн ихэнх нь хоёр орлоготой байж амьдралаа авч явдаг. Харин хүүхэд төрмөгц энэ тогтолцоо огцом өөрчлөгдөж, өрхийн орлого тал хувиар буурдаг бодит нөхцөл байдалтай тулгарна. Санхүүгийн дарамт нэмэгдэхийн хэрээр гэр бүлийн уур амьсгалд сөргөөр нөлөөлж, үл ойлголцол, маргаан үүсэх нь цөөнгүй. Цаашлаад эхчүүд эдийн засгийн хувьд нөхрөөсөө хараат байдалд орох эрсдэл бий болдог нь судалгаагаар ч нотлогдсон асуудал юм.

Ийм нөхцөлд “цалинтай ээж”-ийн мөнгийг бодит амьдралд нийцүүлэн нэмэгдүүлэх нь зүгээр нэг мөнгөний асуудал бус, гэр бүлийн тогтвортой байдал, эхийн сэтгэл зүй, хүүхдийн хүмүүжилтэй шууд холбоотой бодлогын асуудал болж байна. Ялангуяа хүүхдийн зан төлөв, сэтгэл зүй төлөвшдөг хамгийн эмзэг үед эцэг эх өөрсдөө асран халамжлах боломжийг төр бодлогоор дэмжих шаардлага улам бүр тодорчээ.

Гэвч бодит байдал дээр ихэнх залуу гэр бүл орон сууц, автомашины зээлтэй амьдарч байгаа нь ээжүүдэд бодит сонголт үлдээдэггүй. Амьжиргааны дарамтаас шалтгаалан хүүхдээ бага байхад нь ажилдаа эргэн орохоос өөр аргагүйд хүрч, хамгийн их хайр, анхаарал шаардлагатай үед нь хүүхдээ бусдын асрамжид үлдээх явдал түгээмэл болжээ.

Энэ асуудлыг улам хүндрүүлж буй нэг шалтгаан нь “цалинтай ээж”-ийн тэтгэмж, ээж ажил хөдөлмөр эрхэлж эхлэх, нийгмийн даатгал төлөгч болох, эсвэл хүүхэд цэцэрлэгт хамрагдах үед шууд зогсдог явдал юм. Угтаа ээж ажил хийж эхэлсэн ч хүүхдийн хэрэгцээ хязгааргүй хэвээр байдаг тул тэтгэмжийг ийнхүү тасалдуулж байгаа нь олон ээжийн дургүйцлийг төрүүлдэг.

Энэ бодлогын сул талыг иргэд олон жилийн турш хөндөж ирсний илрэл нь 2023 онд “цалинтай ээж”-ийн мөнгийг нэмэгдүүлэхийг шаардсан цахим өргөдөлд 100 мянга гаруй хүн гарын үсэг зурсан явдал юм. Энэ нь уг асуудал ганц айлын хүрээнд бус, нийгмийн хэмжээнд хүрснийг тодорхой харуулсан ч бодит шийдвэрт хүрээгүй нь эхчүүдийн дунд “бидний дуу хоолой сонсогдохгүй байна” гэсэн итгэл алдралыг улам нэмэгдүүлсэн.

“Хавтгайрсан халамж” гэх шүүмжлэлийг бодит тооцоогоор няцаавал, 50 мянган төгрөг нь хэнд ч амьдралын хэв маягийг тэжээх, ажил хийхгүй байх сонголт өгчих хэмжээний мөнгө огт биш юм. Харин ч эхчүүдийн орлогын огцом уналтыг бага зэрэг зөөлрүүлэх, хүүхдээ асарч буй хөдөлмөрийг доод түвшинд ч болов үнэлэх зорилготой дэмжлэг билээ. Ийм хэмжээний мөнгийг халамж гэж нэрлэх нь эх хүний гүйцэтгэж буй асар их хөдөлмөрийг үгүйсгэж буйтай агаар нэг юм.

Нөгөөтэйгүүр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх нь эхчүүдийн ажиллах сонирхлыг бууруулна гэсэн болгоомжлол бодит байдалд нийцдэггүй. Эхчүүд ажил хийхгүй байя гэж сонгодоггүй, харин хүүхдийнхээ төлөө түр хугацаанд хөдөлмөрийн зах зээлээс гарч байгаа юм. Тэтгэмжийг бодит амьдралд нийцүүлснээр эхчүүдийг залхууралд биш, харин сонголтгүй дарамтаас хамгаалах нөхцөл бүрдэнэ.

Энэ мөнгийг нэмэх нь төсвийн дарамт мэт харагдавч урт хугацаандаа нийгэмд өгөөжтэй хөрөнгө оруулалт юм. Хүүхэд бага насандаа эцэг эхийн асаргаа, анхааралд өсөх нь эрүүл мэнд, сэтгэл зүй, хүмүүжилд эерэг нөлөө үзүүлж, цаашлаад боловсрол, нийгмийн зардлыг бууруулах бодит суурь болдог.

Бусад орны жишээг авч үзвэл, Швед улсад эх, хүүхдийг дэмжих бодлого нь зах зээлийн бодит нөхцөлтэй уялдсан байдлаар хэрэгждэг. Тэнд олгогддог хүүхдийн болон эцэг эхийн тэтгэмж нь живх, хүнс, асаргааны үндсэн хэрэглээг бодитоор хангахуйц түвшинд тооцогддог бөгөөд үнийн өсөлттэй уялдан шинэчлэгддэг. Үүний үр дүнд эцэг эхчүүд санхүүгийн дарамтаас болж хүүхдээ эрт асрамжид өгөх, эсвэл хүсээгүй үедээ ажилдаа яаравчлан орох шаардлага багасдаг.

Харин манай улсад 50 мянган төгрөгийн худалдан авах чадвар жил ирэх тусам буурсаар байгаа атлаа тэтгэмжийн хэмжээ нэг ч удаа нэмэгдээгүй нь бодлого бодит амьдралаас тасарсны тод жишээ болж байна. Хэрэв уг мөнгийг инфляцтай уялдуулан үе шаттайгаар нэмэгдүүлж ирсэн бол өнөөдрийн ийм хурц маргаан үүсэхгүй байх бүрэн боломж байлаа.

Тиймээс 2018 оноос хойш нэг ч удаа нэмэгдээгүй “цалинтай ээж”-ийн тэтгэмжийг бодит амьдралд нийцүүлэн нэмэгдүүлэх нь халамж хавтгайруулах бус, эх хүний хөдөлмөрийг нэр төдий бус бодитоор үнэлэх, гэр бүлийн тогтвортой байдалд хөрөнгө оруулж буй бодлогын шийдвэр юм. Энэ бол зөвхөн өнөөдрийн эхчүүдийн асуудал бус, нийгэм ирээдүйдээ хэрхэн хөрөнгө оруулах вэ гэсэн асуултын хариу билээ.

 

Ч.Юмчирдулам

Харин манайх энэ салбартаа төдийлөн анхаарал хандуулдаггүй нь салбарын сайдын томилгооноос харагдана. Мэргэжлийн хүн биш гэхэд мэргэшсэн хүнд уг нь салбараа өгдөг баймаар.  Өдгөө манай улсын бэлчээрийн 70 гаруй хувь нь доройтолд орчихсон гэдэг харанга дэлдэж байна.

Мөн манайд уур амьсгалын өөрчлөлт дэлхийн дунджаас хоёр дахин хурдацтай явагдаж байна. Цөлжилт гэдэг зүйлтэй улсаараа нүүр тулахад тун ойрхон байгаа. Гэтэл үүнийг ойлгох төр засаг бий эсэх нь эргэлзээтэй. Сүүлийн хоёр ч удаагийн Засгийн газар  Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн салбарыг хамтарсан намууддаа бэлэглэв.  Нөгөө талд, салбар яамыг авсан ИЗНН-ын байж байгаа царай. Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Б.Батбаатар ИЗНН-ын дарга учраас сайд болсон. Гэтэл сая намын хэсэг нөхөд нь хуралдаад түүнийг намын даргаас нь огцруулчихаж байгаа юм. 

Тиймээс намаа барьж чаддаггүй Б.Батбаатарын гарт уур амьсгалын өөрчлөлтийн салбарын томоохон хурал болох СОP-17 үрэгдэх вий гэсэн болгоомжлол байна. НҮБ-ын цөлжилттэй тэмцэх "COP17" хурал 2026 онд Монгол Улсад зохион байгуулагдана.

АСЕМ-ын арга хэмжээ шиг чухал хурал. Өмнөх сайд С.Одонтуяа нь “Б.Бат-Эрдэнэ сайд байхдаа энэ арга хэмжээг амлаад авчихсан. Гэтэл 100 тэрбум төгрөг шаардлагатай байна” гэж хошуугаа унжуулж зогссон. Энэ арга хэмжээг амжилттай зохион байгуулж чадвал 100 тэрбум битгий хэл 7-8 их наядыг татах боломжтой юм билээ шүү дээ. Энэ том ачааг сайд Б.Батбаатар даадаг л байгаадаа.

Түүнийг энэ Засгийн газрын хамгийн сулхан сайд гэхэд ч хилсдүүлсэн болчихгүй байх. Ер нь Б.Батбаатарын зохион байгуулалт, идэвх, санхүүгийн ил тод тун сул байгаа тухай яригдаад эхэлчихсэн. Ийм нөхцөлд Монгол Улсын нэр хүнд, олон улсын хамтын ажиллагаа, уур амьсгалын чиглэлээр баримтлах стратегийн бодлого шууд эрсдэлд орж магадгүй гэдгийг анзаарах учиртай. Намаа барьж чаддаггүй Б.Батбаатарын гарт СОP-17 үрэгдэх вий дээ.