Ярилцлага - Nutag.mn http://beta.nutag.mn/ ru Ярилцлага - Nutag.mn DataLife Engine Ахмад анчин Ж.Лаагансүрэн: Байршлаа олоогүй баавгай ичиж чадахгүй учраас одоо бүр ширүүснэ http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19770 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19770
Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгоны нутагт энэ сарын 13-ны шөнө айлын хотонд орж үхэр барьсан баавгайг буудаж агнасан мэргэжлийн ахмад анчин Ж.Лаагансүрэнтэй ярилцлаа.
-Хатгал тосгоны айлын хот руу дайрсан баавгайг та агнаж устгасан юм байна. Энэ талаар та мэдээлэл өгнө үү?
-Хатгалаас 20 км зайтай намаржаан дээрээ байсан айлын хот руу шөнө 23:00 цагийн үед баавгай дайрсан байсан. Үхэр мал нь үймээд эхлэхээр эхнэр нь чоно гэж бодоод л гэрэл аваад гарсан байгаа юм. Гэтэл зэлэн дээрээ байсан үхрийг нь бариад хажууханд нь байх Бэрхэмшийн сайр руу оруулаад идэж эхэлж. Ингээд эргэн тойрны айлууддаа, Хатгалынхаа онцгойд хэлээд намайг авч очсон. Эхлээд алах зөвшөөрөл ирээгүй байсан. Тиймээс нөхцөл байдлыг нь шалгаад, тэр шөнөдөө тухайн айлыг холдуулж нүүлгэсэн. Учир нь нэгэнт бариад, дутуу идээд орхичихсон учраас дахиж орж ирэх магадлал маш өндөр. Ер нь араатан амьтан сэгээ эргэдэг юм шүү дээ. Улмаар аймгаас алж устгах зөвшөөрөл ирсэн. Гэхдээ тэр шөнөдөө нөгөө баавгай чинь дахиж орж ирээгүй. Маргааш шөнө нь ойролцоох айлын хүмүүсээ нэг дор нь бөөгнүүлээд, гэрэл тусгах, машин мотоциклтой явахыг нь хорьсон. Ингээд байж байтал барьсан сэгэндээ орж ирээд, буудаж устгасан даа.
-Таныг туршлагатай анчин хүн учраас урьж аваачсан хэрэг үү?
-Нутгийн иргэд биш. Би өөрөө Анчдын нийгэмлэгийн гишүүн, ахмад туршлагатай анчин хүн учраас сумынхааОнцгой комиссын гишүүн юм. Тийм болохоор онцгой, цагдаагийнхантайгаа л очсон. Энүүхэндээ гэж хэлэхэд, тэр айлын мал нь гаднаа байгаагүй бол айлын хоёр хөгшнийг сүйтгэчих байсан гэж бодож байгаа.
-Баавгайг агнахын тулд юун дээр илүү анхаарах ёстой вэ?
-Ерөөсөө л мэргэжлийн анчин хүнээр агнуулах хэрэгтэй. Дээрээс нь энэ чинь гэнэтийн зүйл. Тийм болохоор буутай бол хий буудахаас өөр арга байхгүй. Дутуу буудаад шархдуулбал түүнээсээ эс юм болно. Түүнээс өөрөөр амиа аврах гарцгүй болчихоод байгаа юм. Одоо танай аавын нутаглаж байсан Алагцарт байсан нэг айлын хоттой хонь руу баавгай ороод зургаан бог бариад, 10-аадыг сэглээд орхичихсон. Гэтэл өнгөрсөн шөнө/өчигдөр/ бас дахиад хотонд нь орчихсон байна. Ийм болохоор хөдөөд маш их эрсдэлтэй болчихлоо. Би одоо 70 дөхөж байгаа, анчин хүн гэхэд баавгай гэдэг амьтныг өдий болтол амьдаар нь хараагүй. Баавгай чинь их ховор амьтан. Сая миний агнасан баавгай бол маш том, хоёр метр гаруй, нас нь нэлээд ахисан, соёо нь мөлийчихсөн байсан. Зургаан том хүн хамжиж байж машинд ачсан. Тэгээд өчигдөр/уржигдар/ устгалд оруулах шиг боллоо.
-Баавгайг буудахдаа юуг анхаарах вэ. Дутуу буудаад шархдуулчихвал түүнээсээ эс юм болно биз дээ?
-Яг үнэн, ерөөсөө л тийм. Тиймээс мэргэжлийн, хашир анчнаар буудуулах хэрэгтэй гэж хэлээд байгаа юм. Сүүлийн үед буу зэвсэгтэй, ан хийдэг хүмүүс олон болсон. Гэвч тэд чинь цочроо нь гараагүй, айж гэрэвшээд дутуу буудна. Амь алдаж буудвал сум хаанаас ирсэн зүг рүүгээ өнөөх нь дайрна. Тэгэхээр маш их эрсдэлтэй. Миний хувьд толгой руу нь нэг буудаад л авчихсан. Тэгэхдээ юмыг яаж мэдэх вэ гээд дахиад нэг буудсан. Цээжээр нь буудсан бол их эвгүй байж дээ л гэж би ойлгосон.
-Дал хавсарч бууддаг гээд л ярьдаг шүү дээ. Баавгайг тэгээд буудвал ер нь дэмий юу?
-Далны цаана их бага уушги, элэг, зүрх байгаа. Тэгэхээр дал хавсарч буудлаа гэхэд тэр амьтан шууд унахгүй. Заавал гүйж харайж байж үхдэг. Зүрхээр нь орлоо ч гэсэн тэр амьтан асар хурдтай, ухаан мэдрэлгүй гүйж харайж байж унадаг юм. Тийм болохоор би баавгайг дал хавсарч буудаад дэмий юм байна даа л гэж бодсон. Нэгэнт л надад оногдсон үүрэг болчихсон учраас би бас жаахан судалсан. Толгой нь маш том мөртлөө их махтай, зузаан арьстай байдаг. Яс нь шөвгөр нарийн, гахайн толгойрхуу юм билээ. Нүдний ухархай нь маш том, бусад бүх амьтнаас өөр. Тэгэхээр хойд ухархайных нь хавьцаа буудвал тархи таарах юм байна гэж бодсон. Тэгээд яг тэндээ буудсан. Хоёр сум маань бараг нэг газар туссан байсан. Тэгэхэд ямар ч хөдөлгөөнгүй л уначихдаг юм байна лээ.
-Та баавгайг анх удаа амьдаар нь харсан гэж байна. Тэгвэл ингэж олноороо үзэгдэх болсны шалтгааныг юу гэж үзэж байна вэ?
-Хувь хүний, орон нутагт амьдарч байгаа, байгаль, экологийн мэргэжилтэй хүний хувьд бодоход манай Монголын баавгайнууд ерөөсөө байршчихсан баавгайнууд. Хэнтийн нуруундаа, Хөвсгөлийн хөвчдөө нутагшчихсан, ичдэг газартай байдаг. Миний алсан баавгай л гэхэд цагаантай, хар баавгай байсан. Тэгэхээр Сибириэс орж ирсэн, байршлаа олоогүй баавгайнууд л яваад байна. Сибирьт идэж дадсан ургамал нь өөр. Байршлаа хайгаад тэнээд яваа учраас энэ зун тарга хүчээ авч чадаагүй болов уу. Тийм болохоор сүүлдээ мал, хүн рүү дайрч байна. Баавгай тарга хүчээ бүрэн гүйцэт авч байж арваннэгдүгээр сарын дундуур ичдэг амьтан. Тийм учраас одоо ширүүсэх нь бүр аргагүй. Яагаад гэхээр ичих дөхөөд байгаа ч тарга хүч нь бүрэн гүйцээгүй учраас ингээд байгаа хэрэг. Баавгай уг нь идэшнийхээ 70 хувийг үндэс иддэг амьтан. Баавгайн ухмал гээд 40-50 см тийм ухчихсан газар байдаг юм. Энэ бол жимс ургамал, идэш тэжээлийн хомсдол биш гэж би ойлгож байгаа.
-Танд өөр анхааруулж хэлмээр юм байна уу?
-Энэ олон баавгай одоо ичих ямар ч боломжгүй болчихсон. Баавгай чинь нүх рүү орж, өөрөө үүрээ засаад ичдэг юм. Гэтэл байршлаа олоогүй учраас ичиж чадахгүй. Манай энд, ер нь хангай газар малчид маань өвсөө хадаад өвөлжөөнийхөө ойролцоо нуруулдаад орхичихдог шүү дээ. Тийм болохоор яг ийм өвс рүү орж ичнэ. Би үүнийг сайн мэдэж байна. Тэгэхээр малчид маань өвсөө авах гэж байж янз бүрийн эрсдэлд орох вий гэж би анхааруулаад байгаа юм. Дээрээс нь айлын хот руу орж, мал шархдуулсан бол тэр баавгай дахиж заавал орж ирнэ гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Учир нь өөрийнх нь шүлс, үнэртэй тэр шархдуулсан малыг өөрийн барьсан сэг гэж ойлгоод байгаа юм.
Хэд хоногийн өмнө баавгай орсон Алагцарын тэр айлыг нэлээд зайтай нүүлгэсэн. Гэтэл хэд хоногийн дараа дахиад орсон байна. Баавгай үнэрлэх чадвараараа хүнээс 200, бусад араатан амьтнаас 60 дахин өндөр. Тийм болохоор холдож нүүсэн ч гэсэн олж очоод байгаа хэрэг л дээ. Үүн дээр маш сайн анхаарах ёстой.
 
Т.ДАРХАНХӨВСГӨЛ
]]> zulaa Sun, 18 Oct 2026 15:13:20 +0800 Ш.Батбаяр: Хүрэн баавгай бол Монгол орны байгалийн экосистемийн чухал хэсэг. Үүнийг хамгаалах бодлогоосоо ухрахгүй. Гэхдээ ховор амьтан хамгаална гэдэг нэрээр хүний амь насыг эрсдэлд оруулж болохгүй http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19767 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19767
Сүүлийн үед хүрэн баавгай суурьшлын бүсэд орж ирэх, мал сүрэгт халдах тохиолдол нэмэгдэж, хүний амь нас эрсэдсэн харамсалтай хэрэг гарлаа. Үүсээд буй нөхцөл байдал, авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээ, хууль эрх зүйн өөрчлөлт, цаашдын бодлогын талаар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Ш.Батбаяраас тодрууллаа.
 
-Сүүлийн үед хүрэн баавгайтай холбоотой дуудлага, мэдээлэл эрс нэмэгдлээ. Нөхцөл байдал ямар байна вэ?
Хүрэн баавгай айл, суурьшлын бүсэд орж ирэх, мал барих, иргэдийн амь нас, эрүүл мэндэд аюул учруулах тохиолдол нэмэгдсэн. Харамсалтай нь хүний амь нас эрсэдсэн ноцтой хэрэг ч гарлаа. Бид энэ асуудалд маш тодорхой байр суурьтай байгаа. Хүний амь нас, аюулгүй байдал нэгдүгээрт. Нөгөө талаас баавгайг бүхэлд нь буруутгаж болохгүй. Яагаад байгалийн амьдрах орчноосоо гарч, суурьшлын бүсэд орж ирээд байгааг нь судлах хэрэгтэй. Үүний цаана байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлт, хүний үйл ажиллагаатай холбоотой олон асуудал бий.
-Баавгай ингэж олноор суурьшлын бүсэд орж ирж байгаа нь зөвхөн Монголд тохиолдож байгаа асуудал уу?
-Энэ бол зөвхөн Монголд үүсээд байгаа асуудал биш. Япон, ОХУ, Канад, АНУ зэрэг баавгай тархсан улс орнуудад хүн, зэрлэг амьтны зөрчил нэлээд анхаарал татсан асуудал болж байна. Тухайлбал, Японд баавгай суурьшлын бүсэд орж ирэх, хүн рүү дайрах тохиолдол нэмэгдэж, хүний амь нас эрсэдсэн тохиолдлууд гарсан. ОХУ-ын зарим бүс нутагт ч мөн адил асуудал үүсэж байна. Эдгээр улсын туршлагаас харахад баавгайтай холбоотой асуудлыг зөвхөн агнах, устгах замаар шийдэх боломжгүй. Амьдрах орчныг нь хамгаалах, идэш тэжээлийн нөхцөлийг судлах, иргэдийг эрсдэлээс хамгаалах, шаардлагатай тохиолдолд мэргэжлийн баг шуурхай ажиллах зэрэг олон арга хэмжээг хамтад нь хэрэгжүүлдэг.
-Ер нь баавгай яагаад суурьшлын бүсэд орж ирээд байна вэ? Тоо толгой нь өссөнтэй холбоотой юу?
-Заавал баавгайн тоо толгой өссөн гэсэн үг биш. Уур амьсгалын өөрчлөлт, ган, хуурайшилт, ой хээрийн түймэр, идэш тэжээлийн хомсдол, суурьшлын бүсийн тэлэлт, уул уурхай, зам барилга байгууламж зэрэг хүний үйл ажиллагаанаас шалтгаалан амьдрах орчин нь өөрчлөгдөж, баавгай суурьшлын бүсэд орж ирэх нөхцөл бүрддэг. Ялангуяа өвлийн ичээнд орохын өмнө идэш тэжээлээ эрчимтэй хайдаг онцлогтой. Гэхдээ Монголд яг аль хүчин зүйл нь хэр хэмжээгээр нөлөөлж байгааг өнөөдөр шууд дүгнэх боломжгүй. Үүнийг шинжлэх ухааны судалгаагаар тогтооно.
-Яамнаас энэ нөхцөлд ямар арга хэмжээ авч ажиллаж байна вэ?
-Бид мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран шуурхай арга хэмжээ авч байна. Баянзүрх дүүрэгт хүний амь нас эрсэдсэн хэргийн дараа миний бие ажлын хэсгийг ахалж, газар дээр нь ажилласан. Эрэн хайх ажиллагааг зургаан хэсэгт зохион байгуулж, дулаан мэдрэгчтэй дрон ашиглах, урхи байрлуулах зэрэг арга хэмжээ авсан.
Хүний амь насанд халдсан байж болзошгүй баавгайг аюулгүй болгож, ходоодны агууламжаас шинжилгээ авах арга хэмжээ зохион байгуулсан. Мөн эрсдэлтэй аймаг, орон нутгийн байгаль хамгаалагчид, мэргэжлийн багуудыг шаардлагатай техник, тоног төхөөрөмжөөр хангах асуудлыг шийдвэрлэж байна.
Унтуулгын буу, тусгай зориулалтын сум, дулаан мэдрэгч төхөөрөмж, амьтан барих урхи, хамгаалах хэрэгсэл гээд цогцоор нь авч үзэж байгаа. Зөвхөн тоног төхөөрөмж өгөх биш, ашиглах мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэхээр ажиллаж байна. Боломжтой нөхцөлд баавгайг үргээх, унтуулгын буугаар нойрсуулж, аюулгүй газар шилжүүлнэ.
-Баавгайтай холбоотой арга хэмжээ авахад шаардлагатай хөрөнгө, санхүүжилтийн асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэж байгаа вэ?
-Энэ асуудлыг Засгийн газрын хуралдаанд оруулж, улсын нөөцөөс шаардлагатай хөрөнгийг гаргахаар болсон. Тухайлбал, хүрэн баавгайг нойрсуулах зориулалтын буу, амьдаар барих урхи болон бусад шаардлагатай тоног төхөөрөмж худалдан авах, эрсдэлтэй байршлуудад ажиллаж байгаа шуурхай багуудын шатахууны зардлыг санхүүжүүлэх асуудлыг шийдвэрлэсэн.  Ингэснээр орон нутгийн байгаль хамгаалагчид, мэргэжлийн багууд шаардлагатай техник хэрэгсэлтэй болж, иргэдийн аюулгүй байдлыг хамгаалах арга хэмжээг шуурхай зохион байгуулах боломж бүрдэж байна.
-Улсын онцгой комиссоос энэ асуудлаар ямар шийдвэр гаргасан бэ?
-Улсын онцгой комисс аравдугаар сарын 9-нд хуралдаж, холбогдох байгууллагуудад тодорхой чиглэл өгсөн. Эрсдэлтэй байршлуудад мэргэжлийн анчдын баг ажиллуулах, орон нутгийн байгууллагуудын бэлэн байдлыг хангах, шаардлагатай тоног төхөөрөмжөөр хангах, байгууллагуудын уялдаа холбоог сайжруулах асуудлыг шийдвэрлэсэн. Мөн хууль эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох шаардлага үүссэн. Нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Баавгай айлын хотонд орж ирээд хүн рүү дайрч байхад хэнээс зөвшөөрөл авах вэ, ямар байгууллага шийдвэр гаргах вэ гээд цаг алдаж болохгүй. Өнөөдрийн байдлаар манай яамнаас Амьтны тухай хуулийн дагуу суурьшлын бүсэд хүрэн баавгай орж ирж, иргэдийн амь нас, эрүүл мэнд, аюулгүй байдалд эрсдэл учруулсан тохиолдолд шуурхай арга хэмжээ авч, аюулгүй болгох эрхийг орон нутгийн байгууллагуудад олгоод байна.
Мөн иргэн өөрийн болон бусдын амь нас, эрүүл мэндэд шууд аюул учирсан үед хуульд заасан нөхцөлийн хүрээнд өөрийгөө болон бусдыг хамгаалах эрхтэй. Ийм нөхцөлд заавал төрийн байгууллагын шийдвэр хүлээх шаардлагагүй.
-Энэ хүрээнд хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах санал хүргүүлсэн гэсэн. Яг ямар зохицуулалтыг өөрчлөх гэж байна вэ?
-Улсын онцгой комиссын шийдвэрийн дагуу манай яамнаас дөрвөн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах саналыг боловсруулж, Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд хүргүүллээ.
Тодруулбал, Амьтны тухай, Байгаль орчныг хамгаалах тухай, Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах санал юм. Хамгийн гол нь иргэн өөрийн болон бусдын амь нас, эрүүл мэнд, хотонд байгаа мал сүргээ хамгаалах зайлшгүй нөхцөлийг тодорхой болгох асуудал.
Энгийн жишээ хэлье. Айлын хотонд баавгай орж ирээд хүн рүү дайрлаа гэж бодъё. Тухайн иргэн өөрийнхөө, гэр бүлийнхээ амь насыг хамгаалах зайлшгүй нөхцөлд арга хэмжээ авсан байхад дараа нь амьтны экологи-эдийн засгийн үнэлгээгээр нөхөн төлбөр нэхэмжлэх асуудал үүсэж болохгүй. Тиймээс хуульд заасан хамгаалах нөхцөлийг хангасан иргэнд нөхөн төлбөр, агнуурын нөөц ашигласны төлбөр, хохирол тооцсон ажлын зардал ногдуулахгүй байх санал тусгасан. Нэн ховор, ховор амьтны хувьд энэ зохицуулалтыг зөвхөн хүний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалах зайлшгүй нөхцөлд хэрэглэхээр санал боловсруулсан. Гэхдээ эдгээр нь одоогоор хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн санал. Хууль батлагдсанаар холбогдох шинэ зохицуулалт хэрэгжинэ.
-Ингэснээр ховор амьтдыг агнах боломжийг нэмэгдүүлж байгаа юм биш үү?
Энэ асуудлыг зөв ойлгох хэрэгтэй. Бид баавгайгаа хамгаална. Хүрэн баавгай бол Монгол орны байгалийн экосистемийн чухал хэсэг. Үүнийг хамгаалах бодлогоосоо ухрахгүй. Гэхдээ ховор амьтан хамгаална гэдэг нэрээр хүний амь насыг эрсдэлд оруулж болохгүй. Бид баавгай бүрийг агнах тухай яриагүй. Хүн, малд аюул учруулаагүй амьтныг дур мэдэн агнах эрх хэнд ч байхгүй. Мэргэжлийн байгууллага нөхцөл байдлыг үнэлж, боломжтой бол үргээх, нойрсуулах, шилжүүлэх арга хэмжээ авна. Харин хүний амь насанд шууд аюул учирсан үед шаардлагатай арга хэмжээг шуурхай авах эрх зүйн боломж тодорхой байх ёстой. Тухайн амьтны амьдрах орчин, идэш тэжээл, үржил, тоо толгой, тархацыг хамгаалах цогц бодлого байх ёстой.
-Монгол Улсад өнөөдөр хэдэн хүрэн баавгай байгаа вэ? Сүүлийн үед тооллого хийсэн үү?
-Монгол Улсад хүрэн баавгайн тоо толгой хэд байгаа, хаана тархаж байгаа, ямар бүс нутагт шилжилт хөдөлгөөн ихэссэн, тоо толгой нь өсөж байна уу, буурч байна уу гэдгийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тогтоох шаардлагатай. Хамгийн сүүлд 1986 онд хүрэн баавгайн тоо толгойг тогтоосон судалгаа байдаг.
Тиймээс ирэх онд хүрэн баавгайн тооллого хийхээр төлөвлөж байна. Зөвхөн хэдэн баавгай байгааг тоолоод зогсохгүй амьдрах орчин, идэш тэжээлийн нөөц, тархац, шилжилт хөдөлгөөн, хүнтэй зөрчилдөх болсон шалтгааныг судлах хэрэгтэй.
Уур амьсгалын өөрчлөлт ямар нөлөө үзүүлж байна, ган, түймэр, ой модны доройтол, суурьшлын бүсийн тэлэлт хэрхэн нөлөөлж байгааг ч судална. Энэ судалгааны үр дүнд тулгуурлаж хамгааллын бодлого, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээгээ тодорхойлно.
Ер нь хэдэн баавгайтайгаа, хаана амьдарч байгааг нь сайн мэдэхгүй байж хамгааллын бодлогоо зөв төлөвлөхөд хэцүү шүү дээ.
-Цахим орчинд баавгайтай холбоотой зураг, бичлэг их тарж байна. Үүнд ямар байр суурьтай байгаа вэ?
-Энэ бас анхаарах ёстой асуудал. Сүүлийн үед хиймэл оюун ухаанаар бүтээсэн баавгайн хуурамч зураг, бичлэгийг бодит мэтээр түгээх тохиолдол гарч байна.
Үүнээс болоод иргэд төөрөгдөж, мэргэжлийн байгууллагууд бодит бус мэдээллийг шалгахад цаг, хүн хүч зарцуулж байна. Бодит аюул гарсан үед нэг минут ч үнэтэй. Ийм байхад хуурамч мэдээлэл түгээж, иргэдийг төөрөгдүүлж болохгүй.
Иргэд маань баталгаатай эх сурвалжаас мэдээлэл авч, баавгай үзэгдсэн тохиолдолд өөрсдөө ойртож, хөөж, зураг авах гэж оролдохын оронд холбогдох байгууллагад шуурхай мэдээлэх хэрэгтэй.
-Цаашид энэ асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх вэ?
-Үүсээд байгаа нөхцөл байдалтай холбоотой өнөөдөр л бодлого, чиглэл гаргаж байгаа гэж ойлгож болохгүй. Байгаль орчны салбарын зуу зуун байгаль хамгаалагч, мэргэжлийн байгууллагууд жилийн дөрвөн улиралд 24 цагийн турш газар дээр нь буюу тусгай хамгаалалттай газар нутаг, байгальд ажиллаж, судалгаа шинжилгээ, урьдчилан сэргийлэх, байгаль хамгаалах ажлыг тасралтгүй хийж хэрэгжүүлдэг.
Бид хэд хэдэн чиглэлд анхаарч байна. Хамгийн түрүүнд хүний амь нас, аюулгүй байдлыг хамгаалах шуурхай арга хэмжээг үргэлжлүүлнэ. Эрсдэлтэй байршлуудад мэргэжлийн багууд ажиллаж байгаа. Орон нутгийн байгаль хамгаалагчид, холбогдох байгууллагуудын техник, тоног төхөөрөмж, мэргэжлийн бэлэн байдал, уялдаа холбоог сайжруулах чиглэлээр тодорхой арга хэмжээг авч ажиллаж байна.
Мөн хууль эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгоно. Хүний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалах зайлшгүй нөхцөлд иргэн ямар эрхтэй, орон нутаг ямар шийдвэр гаргах боломжтой, төрийн байгууллагууд хэрхэн уялдаатай ажиллахыг тодорхой болгоно. Холбогдох хуулиудад өөрчлөлт оруулах саналаа хүргүүлсэн.
Ирэх онд хүрэн баавгайн тооллого хийж, амьдрах орчин, идэш тэжээл, тархац, шилжилт хөдөлгөөнийг судална. Шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, бодит мэдээлэлд суурилсан хамгааллын бодлого хэрэгжүүлэх нь чухал юм.
Эцэст нь хэлэхэд яамны зүгээс зөвхөн энэ асуудал дээр хууль эрх зүйн орчин, судалгаа шинжилгээний асуудал ярих биш, салбарын хэмжээний хууль эрх зүйн шинэчлэлийн хүрээнд 10 гаруй хуулийн нэмэлт өөрчлөлт, шинэчилсэн найруулгын төсөл боловсруулагдаж байна. Цаашид байгаль орчны салбарт хаана эрсдэл үүсэхийг урьдчилан тооцдог, шаардлагатай үед шуурхай ажилладаг тогтолцоог чадавхжуулах чиглэлд анхаарч ажиллаж байна.
ЗУУНЫ МЭДЭЭ СОНИН
]]> zulaa Sat, 17 Oct 2026 12:53:24 +0800 И.Баттөгс: Иргэдийн амьдарч буй орчин нь жилээс жилд сайжирдаг Баянзүрхийг бий болгохыг зорьж байна http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19758 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19758
Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга И.Баттөгсийг “Засаг дарга ярьж байна” буландаа урьж, цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Дүүргийн хөгжлийн чиг хандлагаас яриагаа эхэлье?

-Баянзүрх дүүргийн иргэд нь ая тухтай, аюулгүй орчинд амьдардаг, хүүхдүүд нь сургууль, цэцэрлэгтээ ойр, ахмад настнууддаа ээлтэй, залуус нь ажил хөдөлмөр эрхлэх боломжтой дүүрэг болгохыг зорин ажиллаж байна. МАН-ын мөрийн хөтөлбөр, дүүргийнхээ хөгжлийн хөтөлбөрт туссан ажлуудыг бодит ажил болгож, зам, гэрэлтүүлэг, сургууль, цэцэрлэг, ногоон байгууламж гээд иргэдийн өдөр тутамд тулгардаг асуудлыг шийдэхэд анхаарч байна.

Мэдээж бүх асуудлыг нэг дор шийдэж чадахгүй, гэхдээ иргэдийнхээ санал хүсэлтийг сонсож, хамгийн их тулгамдаж байгаа асуудлаас нь эхэлж ажиллах ёстой. Миний хувьд дүүргийн хөгжил гэдэг том барилга барихдаа биш, иргэдийн амьдрал өдрөөс өдөрт сайжирч, тухтай орчинд амьдарч байгаагаар хэмжигдэнэ гэж боддог.

“Баянзүрх дүүргийн “Хөгжлийн зураглал-2030” бодлогын баримт бичигт хүний хөгжил, эдийн засгийн өсөлт, ногоон хөгжил, хот байгуулалт, хариуцлагатай засаглалыг гол чиглэлээ болгосон байдаг. Бид энэ зорилгыг иргэдийн өдөр тутмын амьдралтай холбож, зам, дэд бүтэц, сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмжийг сайжруулж, ажлын байр нэмэгдүүлэн, ногоон, аюулгүй орчин бүрдүүлэхэд анхаарна. Улс орны ирээдүй болсон хүүхдүүд маань зөв хүмүүжилтэй, эх оронч үзэлтэй байгаасай гэж хүсдэг.

Нийтээрээ ёс зүйтэй, массын боловсролын чанарт анхаарах нь чухал. Бид сургууль цэцэрлэгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд 2020 оноос хойш 20 сургууль, өргөтгөл барих ёстой гэх судалгаа гаргасан. Өнөөдрийн байдлаар найман сургууль шинээр барьж, зургаан сургуулийн өргөтгөлийг ашиглалтад оруулсан байна.

Ингэснээр 50-60 хүүхэдтэй анги одоо 35-40 хүүхэдтэй болж ачаалал буурч байна. Эцсийн зорилго бол Баянзүрхэд амьдарч байгаа хүн бүрд хөгжлийн үр өгөөж хүрч, иргэд маань “манай хороо, дүүрэг сайхан болж байна” гэж өөрсдөө мэдэрдэг байх юм. 

-Баянзүрх дүүрэгт хийж хэрэгжүүлж буй онцлох ажил, бүтээн байгуулалтууд талаар ярина уу? 

-Улаанбаатар хот хэвтээ тэнхлэгийн нийт таван замтай. Бид судалж байгаад Дарь-Эх-Гачуурт чиглэлд хэвтээ тэнхлэгийн нэг шинэ зам ашиглалтад оруулсан. Өөрөөр хэлбэл, төв зам руу орох шаардлагагүйгээр гэр хороолол дундуурх замаар явж Дарь-Эхээс Гачуурт орох боломжтой болж байгаа юм. Мөн Чингэлтэй, Хайлаастаас Гачуурт хүрэх шинэ зам нээсэн. Ирэх жил бид дөрвөн чиглэлд хэвтээ тэнхлэгийн нэг замыг нээх төлөвлөгөөтэй байна. Манай дүүрэгт 1965-2020 он хүртэл нийт 200 гаруй км зам тавьсан байдаг. Бид өнгөрсөн таван жилийн хугацаанд 84 км замыг гэр хороолол дундуур тавьсан байна. Энэ нь гэр хорооллын агаарын бохирдол, тоос тоосонцор, иргэдийн автомашин, эд хөрөнгийг хамгаалах, авто замын ачааллыг бууруулах зэрэг өндөр ач холбогдолтой.  
сонин mn
-Танай дүүргийн хувьд төсөв зарцуулалт ямар байгаа вэ?

-Манайх 500 мянган хүн амтай 124 мянга гаруй га талбайг хамардаг. 2026 оны дүүргийн хөрөнгө оруулалтын төвлөрүүлэлт 58 тэрбум төгрөг байна. Дүүрэг олсон орлогоосоо нийслэлийн төсөвт татаас өгдөг. Бид хийх ёстой ажлаа чухлаас нь эрэмбэлж хийхгүй бол төсвийн мөнгө хаанаа ч хүрдэггүй. Харин энэ хөрөнгийг иргэдэд хамгийн их хэрэгтэй ажилд зөв зарцуулах нь бидний үүрэг. 

Энэ жил хийгдэх чухал ажлууд бол зам, үер усны эрсдэлтэй бүсэд далан нэмж барих, сургууль цэцэрлэгийн урсгал засварын зардал, дулаалга, нэн шаардлагатай төлөвлөсөн ажлуудын зураг төслийг зохион байгуулах зэрэг байна. 

Тухайлбал, 35 дугаар хороонд 2.6 км авто зам барих ажил, Монелын авто замын засвар шинэчлэлтийн ажил хэрэгжиж байна. Нийслэлийн төсөв, улсын төсөв болон бусад санхүүжилтийн эх үүсвэртэй уялдуулж, томоохон ажлуудаа үе шаттай хэрэгжүүлэх боломжийг эрэлхийлнэ. Бидний баримталж байгаа зарчим бол төсвийн хэмжээ бус, зарцуулсан төгрөг бүр иргэдэд ямар үр өгөөж өгч байгаагаар ажлаа дүгнэх юм. Иргэдийнхээ саналд тулгуурлан ажлаа эрэмбэлж, хөрөнгө оруулалтын зарцуулалт, ажлын явцыг нээлттэй мэдээлж, эхлүүлсэн ажлаа чанартай дуусгахад анхаарна.

-Баянзүрх дүүрэгт тулгамдаж буй асуудал юу байна вэ. Хэрхэн шийдэх боломжтой гэж харж байна вэ?

-Баянзүрх дүүрэгт өнөөдөр хүн амын өсөлтөө дагасан сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмж, замын түгжрэл, гэр хорооллын дэд бүтэц, агаар, хөрсний бохирдол зэрэг иргэдийн өдөр тутмын амьдралд шууд нөлөөлдөг асуудлууд тулгамдаж байна. Тухайлбал, дүүргийн 2024–2028 оны Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт таван бодлого, 24 зорилго, 108 зорилт тусгасан нь хүний хөгжил, эдийн засаг, ногоон хөгжил, засаглалын асуудлыг цогцоор нь шийдэх зорилготой. Бид эдгээр асуудлыг нэг дор шийднэ гэж амлахаас илүүтэй, хороо бүрийн хэрэгцээг тодорхойлж, сургууль, цэцэрлэг, зам, инженерийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг зөв эрэмбэлэн, ажлын хэрэгжилтийг иргэдэд нээлттэй  тайлагнах нь чухал гэж үздэг. Эцсийн зорилго бол иргэд асуудлаа хэлээд өнгөрдөг биш, шийдлийг нь хардаг, амьдарч буй орчин нь жилээс жилд сайжирдаг Баянзүрхийг бий болгох юм.

-Дүүргийн өвөлжилтийн бэлтгэл ажлыг хэрхэн хангаж байна вэ?

-Өвөлжилтийн бэлтгэл дүүргийн хэмжээнд 90 хувьтай зохион байгуулагдаж байна. 
Өнгөрсөн жилээс давс, бодисын нөөц 50 хувиар илүү нөөцөлсөн. Мөн бусад дүүрэг, орон нутгаас манай дүүрэг арай өөр зохицуулалт хийсэн. Нийт 36 хувийн хэвшилд хийж чадах ажлуудыг нь шилжүүлсэн. Ингэснээр цас цэвэрлэгээний ажилд гэхэд км-т гардаг зардлыг л төлж байна. Энэ нь төрөөс тоног төхөөрөмж авах, авто бааз шинэчлэх зардлууд гарахгүй давуу талтай. Ерөнхийдөө өвөлжилтийн бэлтгэл ажил маш сайн хангагдсан.

-Баянзүрх дүүрэгт эрүүл аюулгүй орчныг цогцлоож, ногоон дүүрэг болоход хэрхэн анхаарч байна вэ?

-Баянзүрх дүүргийн ирээдүйг өнөөдрийн асуудлаа шийдээд зогсохгүй, ирэх жилүүдэд үр хүүхэд маань ямар орчинд амьдрах вэ гэдгийг бодож төлөвлөх ёстой гэж хардаг. Дүүргийнхээ дунд хугацааны хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлж, зам, дэд бүтэц, сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмжийг сайжруулахын зэрэгцээ ажлын байр, ногоон байгууламж, иргэдийн ая тухтай амьдрах орчинд бодитой хөрөнгө оруулна.

Баянзүрх дүүрэгт өнөөдөр амьдрахад таатай, маргааш үр хүүхэд маань бахархаж амьдрах дүүрэг болгохын төлөө урт хугацааны бодлого, бодит ажил, иргэдийн оролцоог хослуулж ажиллах ёстой.

Миний хувьд эрүүл, аюулгүй орчин гэдэг иргэд маань цэвэр агаараар амьсгалж, хүүхдүүд нь аюулгүй тоглож, гэр бүлийнхэн нь чөлөөт цагаа ая тухтай өнгөрүүлдэг орчин юм. Баянзүрх дүүргийн “Хөгжлийн зураглал-2030”-д тогтвортой ногоон хөгжил, цогц төлөвлөлттэй хотжилт гэсэн чиглэлийг тусгаж, нийт таван үндсэн зорилго, 36 зорилт дэвшүүлсэн. Цаашид мод тарьж тоог нь нэмэхээс гадна ургуулж, арчилж хамгаалах, хороодын ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх, хог хаягдлын менежментийг сайжруулах, хүүхэд, ахмад настнууд аюулгүй зорчих орчныг бүрдүүлэхэд анхаарах ёстой. Бидний зорилго бол ногоон байгууламжийг зөвхөн төвийн гудамжинд биш, айл бүрийн амьдарч буй орчинд хүргэх юм.

-Дүүрэгтээ хэрэгжүүлж буй шинэ санаачилга, хөтөлбөр юу байна вэ. Та дүүргийн иргэдтэйгээ хэрхэн харилцаа холбоо тогтоож, хэр ойр ажилладаг вэ? 

-Иргэдтэйгээ уулзаж, хороо бүрээр орж, хүмүүсийн өдөр тутамд тулгарч байгаа асуудлыг өөрсдөөс нь сонсох нь хамгийн чухал гэж үздэг. “Дүүргийн Засаг дарга сонсож байна” иргэдтэй хийх уулзалтыг сард нэг удаа 40-50 хүнтэй хийдэг. Бусад үед бол тусдаа уулзалтын өдөр байхгүй, ирсэн хүмүүстэй боломжоороо уулзаж, ярилцаад явдаг. Манай дүүргийн нэг хороо гэхэд дээд тал нь 28 мянган хүн амтай байна. Энэ нь бараг нэг аймгийн хүн амтай дүйцэж байгаа юм.

Хамгийн бага хүн амтай нь гэхэд 8-9 мянга. Хүн бүрд хүрч ажиллах боломжгүй учраас иргэдийн санал гомдлыг хүлээн авах хэд хэдэн төрлийн сувагтай болж, ирсэн санал хүсэлт бүрд хариу өгөх, газар дээр нь очиж ажиллан шийдэх боломжийг эрэлхийлж ажиллахыг зорьдог.

Мэдээж 43 хорооны бүх асуудлыг нэг дор шийдэх боломжгүй ч иргэдийн хэлсэн саналыг орхигдуулахгүй, ямар асуудлыг хэзээ, хэрхэн шийдвэрлэх боломжтойгоо нээлттэй хэлж, хэрэгжилтийг нь эргэж мэдээлэх ёстой гэж боддог. Цаашдаа иргэдтэйгээ уулзах уулзалтыг илүү үр дүнтэй болгож, цахим сувгаар ирүүлсэн санал, хүсэлтэд шуурхай хариу өгч, хороо бүрийн тулгамдсан асуудлыг хөгжлийн төлөвлөгөө, төсөвтэйгөө уялдуулж ажиллахыг зорьж байна. Миний хувьд иргэдтэй ойр ажиллана гэдэг олон уулзалт хийснээр биш, иргэдийн хэлсэн үг ажил болон хэрэгжиж, асуудал нь шийдэгдсэнээр хэмжигдэнэ. Баянзүрх дүүргийн иргэн бүр дүүргийнхээ хөгжилд дуу хоолойгоо хүргэж, гарч буй өөрчлөлтийг өөрийн амьдрал дээр мэдэрдэг болоосой гэж хүсч ажиллаж байна.


Ч.БЯМБАХАЖИД
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
]]> zulaa Fri, 16 Oct 2026 12:17:36 +0800 Анчин О.Пүрэвдорж: Баавгай хамгаалж байна гээд амиа өгч таарахгүй http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19739 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19739
Сүүлийн үед суурин газруудаар баавгай ихээр үзэгдэж иргэдийг айдаст автуулаад байгаатай холбоотой Булган аймгийн Могод сумын харьяат, ахмад анчин Отгоны Пүрэвдоржтой ярилцлаа.
-Манай оронд төдийгүй дэлхийн бусад орнуудад ч баавгай суурин газар руу ихээр орж ирэх боллоо. Энэ талаар яриагаа эхэлье?
-Ер нь баавгай тал руу бууж ирнэ гэдэг нь цаагуураа байгалийн нэг зохицол. Магадгүй хоол тэжээлийн хомсдол ч байж мэднэ. Өлссөн зэрлэг амьтан тул учир мэдэхгүй шүү дээ. Замдаа таарсан бүхнийг эвдэн сүйтгэж, хоол хүнс хайна. Тэгэхээр устгах, аюулгүй болгохоос өөр аргагүй. Байгаль, ан амьтнаа хамгаалах нь зөв. Гэхдээ хүнээ хамгаалах нь чухал шүү дээ. Түүнийг төр засаг бодлогоор зохион байгуулалттайгаар хэрэгжүүлэхээс өөр арга зам байхгүй. Баавгай хамгаалж байна гээд амиа өгөөд сууж байж таарахгүй. Баавгайг хооллоно гэж яриа гарч байсан. Энэ бүтэхгүй ээ, хэчнээн баавгайг яаж хооллох юм бэ. Ой модоор дүүрэн тарж, тэнэж байгаа бүгдийг тоолж бүртгэж хаших юм уу. Тийм бүтэхгүй зүйл яриад сууж байх хүн байх уу даа. Араатан амьтдын аюул тулгарах үед авах арга хэмжээг ч гэсэн иргэддээ зааж хэлэх ёстой. Манай Булган аймаг ой тайга ихтэй, баавгай араатан ч ихтэй. Хүмүүс жимс жимсгэнэд явахдаа түмпэн сав дуугарган дуу чимээ ихээр гаргадаг байдал нь баавгайнаас сэргийлж буй нэг төрлийн арга юм.
-Баавгай ихээр үзэгдэх нь юунаас болж байгаа вэ?
-Минийхээр идэш тэжээлийн тухайд л өөрчлөлт ороод байгаа болов уу гэж бодож байна. Монгол-Оросын хилийн ой тайгаар холбогдсон хэсгээр ан амьтан, араатан жигүүртэн орж гарч байхыг алийг тэр гэхэв. Гэхдээ цаг уурын байдал өөрчлөгдөж, хуурайшилт зэргээс самар жимсний болц наана цаана болдог болж. Хүнс хоолондоо цадсан баавгай ингэж тэнэх учиргүй л юм. Баавгай, ан амьтан, жимс ургамал, загас жараахай гэх мэт олон төрөл хоолтон шүү дээ. Магадгүй өлсөхийн эрхээр шоргоолжны үүрээр хооллоод хорхойсоод гарч ирээд байгаа болов уу. Шоргоолжны үүр гэдэг тэр чигээрээ хүчил буюу цул спирт байгаа юм. Тэгэхээр согтуу хүн ямар байдгийн адил гэж бодож байгаа. Гэхдээ ан амьтан гэдэг цаанаасаа зөнтэй. Хүнээс айж эмээдэг хэдий ч ядраад ирэхээрээ хүн рүү ойртдог. Хэдийгээр хэл мэдэх, ухаан үгүй ч аврал эрж хүн рүү дөхдөг юм.
-Магадгүй араатан амьтдын тоо толгой олон болсон юм болов уу. Ан ав хийх зохицуулалт гэж байсан уу?
-Тийм тал байж болно. Урьд нь улс даяар есдүгээр сарын 15-наас амьтад төллөх үе хүртэл бүх ангийн хорио тавигддаг байлаа. Тэр үед Ангийн нийгэмлэгийн гишүүн хүн бүр жилдээ авлаж болдог норм гэж байлаа. Нэг хүн нэг гахай, гөрөөс, үнэг, долоо хоногт хоёр тарвага агнаж болох зөвшөөрөл олгодог байлаа. 1980-аад оны эхээр Югаслав улс руу буга экспортолдог байсан. Нэг гулууз мах 2000 ам.долларын үнэтэй байсан гэж яригддаг байлаа. Толгойг аман хүзүүгээр нь аваад гэдэс дотрыг гаргаад, аарцгаар нь дэлгэж хөлдөөгөөд вагоноор гаргадаг байсан. Чив засааг нь аваад Хятад руу гаргадаг байв. Байгаль эхийн өгөөж их шүү дээ. Бид цагийн ажилтай улсууд тэр бүр уул тайгаар тэнээд явах зав байхгүй, зөвхөн амралтын үеэрээ л хааяа нэг ан гөрөөнд явах үе гарна. Заримдаа улсын төлөвлөгөөт ажилд оролцоно.
-Та анх хэдэн настай ан хийж байсан бэ?
-Манай аав гөрөөчин цахиур буугаар ан хийдэг хүн байлаа. Ахыгаа цэргээс ирэхэд дагаж явсаар, найман настайгаасаа зурам тарвагаар эхэлж ан гөрөөнд хорхойссон хүн. 1961 онд аравдугаар анги төгсөөд, их сургуулийг Барилгын инженер мэргэжлээр дүүргээд эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд хувь нэмэр болохоор томилолт өвөртлөн гарч өгсөн. Орон нутаг, аймгуудаар барилгын бригадтайгаа явдаг байлаа. Тухайн үед гурав гурван жилээр томилогддог. Дорноговь, Сэлэнгэ, Булган, Архангай, Баянхонгор гээд аймгуудаар явсан.
-Та Ангийн нийгэмлэгийн анчин хүн байсан гэж хэллээ. Баавгай агнаж байв уу. Ангийн үеийн сонин түүх дурсамж бий л байх даа?
-Алив ан гөрөөг хийхдээ учиртай хандах ёстой юм. Анчин хүн гэдэг агнахын зэрэгцээ ан амьтад, байгаль орчноо хамгаалж явдаг. Гишүүн байх нь нөгөө талаар хариуцлага юм л даа. Хамгийн эхэнд газар орон, ан амьтдаа сайтар ажиглаж судлах хэрэгтэй. Бидний үед ан гөрөөнд явахдаа хэзээ хаана хонох, хэдий орчим хугацаагаар явах, юу агнахаа сайтар бодож явдаг байв. Мөн ямар анд зорих гэж буй тэрийгээ агнахыг бодно. Түүнээс таарсан бүхнээ агнахгүй. Байгаль дэлхий, араатан амьтнаа харж бишрээд сүсэлж залбираад өнгөрнө шүү дээ. Яагаад гэвэл тэр амьтанг агнах гэж ирээгүй бол заавал алах хэрэггүй. Нэг удаа гахай агнахаар явж байгаад буудсан чинь огло үсрээд л хадан дундуур орчихов. Нэг модтой хадны доогуур орсныг тооцоолоод, дөхөж очоод л ойрхон зай гээд дурангаа салгах гэтэл дарж амжилгүй өнөөх маань үсрээд гараад ирсэн. Гахайн далан тушаа буугаа тулгахад би хойшоо үсрээд л явчихсан. Гэхдээ тэр гахай над руу дайрч байгаа юм биш л дээ, амьтны биед юм хүрэх дөхөхөд зөнгөөр л босоод харайхад би тулж ирсэн хүн дайруулж байгаа нь тэр байхгүй юу. Би гэдрэг савж ойчоод, өнөөх маань дээгүүр харайгаад л алга болж өгсөн. Ан авд явахдаа их болгоомжтой, өөрт болон араатан амьтандаа аюулгүй л явахыг эрхэмлэдэг байлаа. Баавгай агнаж байсан тохиол ганц нэг бий. Мөн би агнасан амьтдаараа чихмэл сонирхон хийж, музейд өгч байлаа.
Хэрэв ан авлах гэж байгаа бол сайтар ойртож, бат найдвартай агнахыг хичээдэг. Холоос дутуудуулж буу тавих, шархдуулж орхихыг цээрлэдэг байсан даа. Одооны залуус ан амьтны бараа харагдангуут л хол ойр, найдвартай эсэхийг үл анхааран оносон оноогүй үл хамааран буу тавьж буйд эмзэглэдэг. Дутуудуулж шархдуулаад хаяж болохгүй. Зун бол өтнө, бусад үед зовно шүү гэж тэр амьтнаа бодож байх ёстой. Тарвагыг хүртэл буундаа эрдэж хар холоос буудаад хамгийг тасчаад хаяж байдаг болж.
Бас нэг явдал гэвэл, 1987 онд ангийн бригадаараа Өмнөговь аймгаас 19 янгир барьж, Богд уулын Нүхтийн аманд авчирч нутагшуулж байлаа. Тухайн үед тор тавьж барьж аваад, нүд чихийг нь боогоод, нэг нэг халбага цэвэр спирт уулгаж хайрцагт хийгээд гурван 469 машинд авч ирж байсан. Нүд чихийг нь боохгүй бол янгир бол айхавтар үсэрдэг байж билээ. Эхлээд барих үедээ эсгий гэрт хаагаад байж байхад дээшээ л тооно руу хараад байдаг юм билээ. Тэгж байгаад хана руу нэг тийрээд тооноор үсрэн гарч ганц нэгийг алдаж байлаа.
-Ан авлах, амьтны амь таслах учиртай байлгүй яахав. Дээр үед тарвагыг хошгируулж агнадаг байсан гэдэг. Одоо яадаг юм бол?
-Авлах гэж байгаа ангаа сайн судлах ёстой. Тарвагыг хошгируулахад хамгийн түрүүнд эх тарвага нь гарч ирдэг юм. Тэрийг нь танихгүй буудаж болохгүй. Ойр зайнд очих ёстой гэдэг нь жижигхэн зулзага мөндөл бол амины гарз гэх мэтээр бодож агнах хэрэгтэй. Хуучин цагт наймдугаар сарын 15-наас хойш тарвага агнахыг зөвшөөрөгддөг байсан нь бас учиртай. Нас хугацаа, тарга тэвээрэг, арьс үс нь төлжиж гүйцнэ. Авласан ангийн бүх зүйлийг ашиглана, нэг ч юмыг хаяхгүй. Гэтэл одоо тарвага ичээнээс гарангуут өөрийгөө сүрхий мэргэнээ гайхуулж өрсөлддөг болсон ч юм уу. Хошгируулж буудахаа байж, сахиж бууддаг болж. Сахиж буудахын нэг аюул тахалтай тарвага байвал аюул тарина гэсэн үг. Хошгируулж агнахад өвчтэй тарвага гарч ирдэггүй, эрүүл тарвага хошгирдог юм.
-Ан гөрөө сонирхдог залууст юу хэлмээр байна?
-Байгаль дээр илүү амь гэж байдаггүй. Ялангуяа амьтны амиар тоглож зугаагаа гаргаж болохгүй. Тааралдсан бүхэн рүүгээ буу шагайгаад байж болохгүй. Ан авд явахаасаа өмнө надад хэдэн ширхэг юу хэрэгтэй вэ гэж бодож тооцож явах хэрэгтэй. Түүнээс гахай агнана гэж гараад, буга таарахаар нь намнаад байж таарахгүй. Авласан бол тухайн ангийнхаа бүх зүйлийг авах хэрэгтэй. Дуран хараатай, хэт хүчтэй хурдан буугаар хар холоос юу ч үгүй болтол хиаруулж хаячихаад авах арьс, махгүй болгоод хаяад явж байгааг үзэх харамсалтай санагддаг. Тэр амьтан амьдарсан ч юм үгүй, тухайн хүн хэрэглэсэн юм үгүй байж болохгүй шүү дээ. Хэдийгээр ангийн хууль журам гарч, хорио цээртэй болсон ч монголчууд бид чинь их том толгойтой, дураараа улс шүү дээ. Яаж ийгээд л дураараа занг гаргаад байдаг. Магадгүй нүүдэлчин угсааны гентэй холбоотой юм.
Бүх юмаа өөрөө мэдээд, өөрөө хийгээд амьдарчихдаг. Тэр утгаараа ан амьтан, байгаль дэлхийтэй харьцахдаа болгоомжтой байхгүй бол өнөөдөр юм хөгжиж техник технологи айхавтар болж. Хурдан машин, хурдан буундаа эрдэж ан амьтдыг хядах, шархдуулж хаях зэрэг нь ан гөрөө биш гэдгийг залуус минь анхаарч санаж явах хэрэгтэй. Сайн анчин хүн эм амьтан, үр зулзага амьтдыг агнахаас цээрлэх хэрэгтэй. Урьдын нэг домог байдаг, нэгэн анчин холхон зайнаас гөрөөс гараад ирэхэд буудаж, дөхөөд очтол дэлэнгээс нь сүү гоожиж байж. Өнөө анчин эх үрийг амьдын хагацалд унагав би, ийм анчин байх гэж хэмээн харуусаад өөрийгөө буудан амиа зольж байсан гэдэг. Байгалиас авах юмаа авч болно оо, гэхдээ учиртай байх хэрэгтэй.
-Та одоо ан ав, байгаль дэлхийд ойр яваа хүн. Ан автай холбоотой таны бодож санаж явдаг зүйл бий юу?
-Би одоо ч дулааны улиралд уул тайгаар тэнээд явчихдаг хүн. Монгол орон хамгийн амар амгалан, сайхан орон шүү. Монгол хүн эрүүл өндөр наслах бүх боломж бий. Эрт үеэс дөрвөн улиралдаа тохируулан хооллож ирсэн. Зуны цагт мах идэхгүй. Архи дарс хэрэглэхгүй. Шимийн архийг настайчуул нь багаханаар тохируулж шим болгож хэрэглэнэ. Бямбын Ринчен гуайн хэлснээр 500 нэр төрлийн эмийн ургамлаар бэлчээрлэдэг малын мах иднэ гэдэг хэн хүнд олдохгүй сайхан боломж. Би цай худалдаж авдаггүй, хээрээр явахдаа жаахан ургамал түүчихээд ирдэг. Хэдэн жилдээ хандлаад уухад хүрэлцдэг дээ. Хээрийн эмийн ургамал гэдэг чинь эм ч болно, унд ч болно. Гэтэл сүүлийн үед олон төрлийн гадаадын элдэв хүнс хэрэглэж өөрсдөдөө өвчин цуглуулах болжээ. Хөдөө хээр агаар салхинд гараад явчихаар бие, сэтгэлийг тэтгэх хөдөлгөөн болчихож байгаа юм. Байгаль дэлхийтэйгээ зөв зохистой харьцаж байвал өгөөж тун их гэж дахин хэлье. Байгаль дэлхий, ан амьтаддаа ойр явсны хувьд улс орны журам дүрэм гаргадаг хүмүүст хандаж нэг зүйл хэлмээр байдаг. Одоо цагт юм хөгжөөд олон долоон төрлийн буу оруулж ирэх болж. Ан авд хэрэглэх бууны стандарт гэж байх хэрэгтэй шүү. Ан ав хийж болно оо. Гэхдээ ан амьтад байгаль дэлхийгээ хайрлаж, энэрч байх хэрэгтэй байдаг юм. Дайн байлдаанд явж эх орноо хамгаалах гэж байгаа хэрэг биш шүү. Зохицуулалт хийх нь зөв. Хэт хол тусгалтай, дуу намсгасан гэх мэт бууг ан авд хэрэглүүлж болохгүй ээ. Ан амьтдаа хядаж байна шүү дээ.
Цаашлаад байгаль дэлхий маань сөрөг хувьсалд орж мэднэ. Байгаль эх гэдэг өөрийн хуультай. Араатан амьтад догшироод буй нь бас нэг зүйлийг өгүүлж буй ч байж болох юм. Нөгөө талаар суурьшмал амьдралд бидний дураараа зан нь жаахан төвөгтэй болоод байгаа тал бий. Алив ажил үйлсэд нэгдэж чадахгүй, улс орноо үл тоогсод олширчээ. Хүн гэдэг байгалийн амьтан гэдгээ мартаж болохгүй. Мөн эвлэлдэн нэгдэхгүйгээр байгалийн хүчний өмнө сул дорой амьтан шүү дээ. Байгалийн дүрмээ зөрчвөл байгаль эх өөрөө яаж зохицуулалт хийхийг хэлж мэдэхгүй юм.
 
Б.ДАРИЙМ
Өдрийн сонин
]]> zulaa Tue, 13 Oct 2026 11:50:56 +0800 Цагдаагийн ахмад С.Сайнбилэг: Хүүхэд дунд ангид орсноор үе тэнгийн дээрэлхэлтийн эрсдэл нэмэгддэг http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19729 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19729 Үе тэнгийн дээрэлхэлтийн талаар ЦЕГ-ын Урьдчилан сэргийлэх албаны Хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэг зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн, Цагдаагийн ахмад С.Сайнбилэгтэй ярилцлаа.
-Нийгэмд үе тэнгийн дээрэлхэлт гэх ойлголт дэлгэрч байна. хэдээс хэдэн насны хүүхдүүд өртөж байгаа вэ?
-Монгол Улсад 2024 оны есдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн Хүүхэд хамгааллын шинэчилсэн хуулиар, үе тэнгийн дээрэлхэлт гэсэн асуудлыг тусад нь авч үзэх шаардлагатай гэж үзсэн учраас оруулж ирсэн.
Хуульд нэг буюу түүнээс дээш хүүхэд нэг буюу түүнээс дээш хүүхдийн бие махбодод халдах, үг хэлээр доромжлох мөн цахим орчинд үг хэлээр дайрч доромжлох зэргээр хохирол учруулах идэвхитэй үйлийг хэлнэ гэж заасан. Боловсролын орчны үе тэнгийн дээрэлхэлтийн эрхзүйн зохицуулалтад, үе тэнгийн дээрэлхэлтэд өртөж байгаа хүүхдэд болон дээрэлхэлтийг үйлдэж байгаа хүүхдэд аль алинд нь үйлчилгээ үзүүлэх байдлаар тусгаж өгсөн. Хохирч буй хүүхдийг гэмт хэргийн шинжтэй болон гэмт хэргийн шинж агуулаагүй гэж ангилж үздэг. Хэрэв гэмт хэргийн шинжгүй гэж үзвэл нийгмийн ажилтан, хүүхэд хамгааллын байгууллагад холбож сануулах арга хэмжээ авна. Өнгөрсөн онд манай улсын хэмжээнд 400 гаруй энэ төрлийн хэрэг бүртгэгдсэн байсан. Өртсөн хүүхдүүдийн насны байдлаас үзэхэд 12-оос доош насныхан гэмт хэргийн шинжгүй, 14-өөс дээш насны хүүхдүүдийн үе тэнгийн дээрэлхэлтийн үйлдэл нь гэмт хэргийн шинжтэйг тогтоосон байна.
-Үе тэнгийн дээрэлхэлт ихэвчлэн хаана үйлдэгдэж байгаа вэ?
-Иргэд энэ төрлийн хэргийг боловсролын байгууллагын орчинд гардаг гэж ойлгодог. Гэтэл одоо сургуулийн орчноос гадна, цахим орчинд гарах байдал нэмэгдсэн. Дээрээс нь нэг сургууль, анги, байр орчин гээд танилын хүрээнд үе тэнгийн дээрэлхэлт явагддаг байсан бол одоо огтоос танихгүй хүүхдүүд цахим орчинд нэгнээ олон, цөөнөөр гадуурхах, дээрэлхэх байдлаар эхлээд, асуудал даамжирсаар биеэр уулзаж хүчирхийлэл, бие махбодын хохирол учруулах хэмжээнд хүрч байгааг анхаарах хэрэгтэй болсон.
-Энэ оны байдлаар тоо баримт гарсан уу. Урьд оны байдалтай харьцуулахад ямар байгаа бол. Холбогдох байгууллагууд ямар ажлуудыг хийж байна?
-Энэ оны наймдугаар сарын байдлаар 100 гаруй хэрэг зөрчил бүртгэгдсэн байгаа. Өмнөх онтой харьцуулахад 11 хувиар буурсан. Энэ төрийн гэмт хэргийн тухайд цагдаагийн байгууллага, бусад байгууллагуудтай хамтран хүүхдийн орчин болоод цахим орчинд чиглэсэн ажлуудыг тасралтгүй хийж байна. Үе тэнгийн дээрэлхэлт гэж юуг хэлэх, хэрхэн хамгаалах, өртөхөөс сэргийлэх, өртсөн тохиолдолд хаана, хэнд ямархуу байдлаар хандах вэ гэх мэт ажлуудыг ЕБС-ийн хүүхдүүдэд тогтмол явуулж байгаа.
-Ямар тохиолдолд гэмт хэргийн шинжтэй гэж үзэх вэ. Бие махбод, эд хөрөнгийн хохирлыг бодвол үг хэлээр болон сэтгэл санааны байдлаар хохирсон хүүхэд нотлох баримт бүрдүүлэх нь хэцүү юу?
-Бие махбод, сэтгэл санаа, эд хөрөнгийн хохирлыг давтан учруулсан гэмт хэргийн шинжтэй гэж үзвэл шат дараатай арга хэмжээ авна. Үүнд хамгийн эхэнд, шалгалтын ажиллагаа явуулж, хохирлын хэмжээг тогтооно. Гэмт хэргийн шинжтэй гэж тогтоогдвол хохирлыг төлүүлж, хохирсон хүүхдээс уучлал гуйлгах арга хэмжээ авна. Цаашлаад хохироосон хүүхдийг эцэг эхийн хамт сургалтад суулгана.
-Мөн хохирсон хүүхэд айж ичих, нуух тохиолдол гардаг байх. Өөрөө хэлээгүй тохиолдолд илрүүлэх боломжтой юү?
-Нуух тохиолдол гардаг. Нөгөө талаасаа айх, бусдаас ичих гэх мэт байдлаас шалтгаалдаг. Нуун дарагдуулснаар улам даамжирдаг гэдгийг ойлгуулж, мэдээллийг сайтар өгч байх хэрэгтэйг сануулдаг. Дээрэлхэлтэд нэг дагнасан шалтгаан гэж байхгүй. Энэ оны байдлаар цахим орчинд тандалтаар илэрсэн 24 хэргийг цагдаагийн байгууллага шалгаж үзэхэд найман тохиолдол нь үе тэнгийн дээрэлхэлт мөн байсан нь нотлогдсон. Тэгэхээр цахим орчинд буюу нууц хэлбэрээр байх магадлал бий гэсэн үг. Томчууд хүүхдүүдтэйгээ ярилцаж ойлголцдог байхыг л хүсэж байна.
-Дээрэлхэлтэд өртсөн хүүхэд цагдаад шууд хандаж чадахгүй байж болно. хүүхдүүд ер нь хэнд эхэлж мэдэгддэг вэ. хүүхдийн гомдол мэдээлэл хүлээн авах хаяг, тусгай дугаар бий юү. Эцэг эх, томчууд юун дээр анхаарах хэрэгтэй байна вэ?
-Хүүхдээ дунд ангид ороод биеийн хувьд өөрийгөө авч явж чаддаг болонгуут эцэг эхийн анхаарал халамж багасч сулардаг. Энэ үеэс үе тэнгийн дээрэлхэлт гарч болзошгүй эрсдэлтэй үе эхэлж байдаг. Түүнийг анзаарахгүй байснаар ямар нэг байдлаар хүүхэд өртөх, эсвэл үйлдэх магадлал бий болдог гэсэн үг. Хүүхэд хамгааллын тухай хуулинд заасанчлан эцэг эх, асран хамгаалагч нь хүүхдийг үе тэнгийн дээрэлхэлтэд өртөх болон үйлдэхээс хамгаалах үүрэгтэй гэсэн байдаг. Тэгэхээр сэргийлэхийн тулд хамгийн түрүүнд хүүхэдтэйгээ маш сайн ярилцдаг байх нь чухал. Сургуулиуд дээр хүүхэд хамгааллын баг гэж ажиллаж байгаа. Мөн санал хүсэлтийн хайрцаг бий. Хүүхэд хамгааллын 108 утас бас нэг суваг мөн. Дээрх сувгуудаар айх эмээх зүйлгүйгээр мэдэгдэж байх хэрэгтэй гэдгийг хүүхдүүддээ байнга сануулж байх нь зүйтэй. Томчуудад хандаж чадахгүй тохиолдолд хүүхдүүд дотны найздаа хэлж мэдэгдэх нь бий. Мөн нэг зүйлийг анхааруулан хэлэхэд, энэ төрлийн хэрэгт холбогдсон эсвэл хоёр хүүхдийн хооронд гэмт хэргийн шинжтэй зөрчил үүсээд байхад манай эцэг эхчүүд өөрсдөө бие биенээсээ уучлал гуйгаад өнгөрдөг. Энэ нь тэр хоёр хүүхдийн асуудлыг шийдэж байгаа биш нуун дарагдуулж байгаа гэж үзэж болно. Эсвэл хоорондоо таарамжгүй харилцаа үүсгэдэг. Яагаад гэхээр хэн нэгнийг дээрэлхээд эвтэйхэн яриад өнгөрдөг юм байна, эсвэл өөрийгөө өмөөрөх байдал гаргаад явж болох юм байна гээд гэм буруугаа ойлгохгүй өнгөрөх нь бий. Хүүхэд хамгааллын хуулинд зааснаар тухайн хэрэг үйлдэгч хүүхдийг хохирсон хүүхдээс уучлал гуйлгах ёстой.
Хүүхэд учраас буруу зүйлийг тухай бүрд ойлгуулж байх нь нийтийн соёл хандлага төлөвшүүлнэ гэж үздэг. Үе тэнгийн дээрэлхэлтэд өртүүлэхгүйн тул хүүхэдтэйгээ сайтар ярилцдаг байх хэрэгтэй
Б.ДАРИЙМ
]]> zulaa Mon, 12 Oct 2026 11:53:02 +0800 М.Энхцэцэг: Эрчим хүчний хараат байдлыг нэмэгдүүлэх нь аюултай http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19715 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19715
УИХ-ын гишүүн М.Энхцэцэгтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Та эрчим хүчний яам эрчим хүчний хараат байдлыг нэмэгдүүллээ гэж буруутгаад байсан. Энэ яг ямар учиртай вэ?

-Эрчим хүчний яам нь Монгол Улсыг эрчим хүчний хувьд БНХАУ-аас хараат болгох бодлого хэрэгжүүлж байгаа нь тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдалд ноцтой эрсдэл учруулна. Бид дотоодын тогтвортой, найдвартай эрчим хүчний эх үүсвэрүүдээ барьж чадаагүйгээс Оюутолгой олон жил БНХАУ-аас цахилгаан авч, жил бүр 500 орчим тэрбум төгрөгийн орлогыг Өвөрмонголын эрчим хүчний системд оруулж байна. Иймд бидний нэн тэргүүний зорилго бол дотооддоо тогтвортой, найдвартай цахилгаан үйлдвэрлэх ДЦС-уудаа барихын зэрэгцээ том чадлын батерей, ус хуримтлуурын станц, усан цахилгаан станц, хийн станц гэсэн тохируулгын эх үүсвэрүүдээ барьж, Оюутолгойг дотоодоос хангах явдал юм. Гэтэл Эрчим хүчний яам энэ бодлогыг хэрэгжүүлэхийн оронд Оюутолгой дээр нэмээд Өмнөговь, Дундговь аймаг болон Оюутолгойн ойр орчмын уул уурхайн хэрэглэгчдийг БНХАУ-аас цахилгаанаар хангах бодлого баримталж байгаа нь буруу гэж үзэж байна.

Эрчим хүчний яам 220 кВ-ын “Зэс Оюу” хуваарилах байгууламжийг барьж, эрчим хүчний дутагдал үүссэн үед БНХАУ-аас 80 МВт хүртэл цахилгаан импортлох боломжтой болсноо ололт мэтээр танилцуулж байсан. Гэвч энэ бол баярлах зүйл биш.

Харин ч Монгол Улсын эрчим хүчний хараат байдлыг улам нэмэгдүүлж, хэрэглэгчдээ, орлогоо алдах үүд хаалгыг нээсэн, түүхэнд хараар бичигдэх үйл явдал болсон юм. Манай эрчим хүчний систем 11, 12, нэгдүгээр сар буюу өвлийн гурван сард оройн 17:00-23:00 цагийн хооронд буюу хоногт зургаан цаг орчим л эх үүсвэрийн дутагдалд ордог. Бусад бүх сард, цагуудад эх үүсвэрийн илүүдэлтэй байдаг. Цаашид Бөөрөлжүүтийн 600 МВт, Баянгийн 660 МВт-ын ДЦС-ууд бүрэн хүчин чадлаараа ашиглалтад орвол энэ илүүдэл улам нэмэгдэнэ. Тиймээс бидний хувьд өвлийн энэ оргил ачааллын үеийн дутагдлыг нөхөх, мөн системийн аль нэг генератор гэнэт зогсох, засварт орох зэрэг үед үүссэн чадлын дутагдлыг богино хугацаанд нөхөх чадвартай тохируулгын эх үүсвэрүүдээ барих нь нэн тэргүүний зорилго юм. Гэтэл Эрчим хүчний яам өвлийн хэдхэн сарын, хэдхэн цагийн дутагдлыг хаах том чадлын батерейн тохируулгын эх үүсвэрийг богино хугацаанд дотооддоо барихын оронд эрчим хүчний хараат байдлыг нэмэгдүүлж, улс орны тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг эрсдэлд оруулж, хэрэглэгч, орлогоо алдах, татаасыг нэмэгдүүлэх буруу бодлого хэрэгжүүлж байна.

-Тухайлбал?

-Эрчим хүчний яам 2026 оны улсын төсвийн тодотголд энэ оны үлдсэн хугацаанд буюу 9-12 сард БНХАУ-аас нийт 133.8 сая кВт/цаг цахилгааныг нэг кВт/цагийг 0.58 юань буюу 311 төгрөгөөр импортлоход зориулж 51.4 тэрбум төгрөгийн татаас тусган оруулж ирээд байна.

Эх үүсвэрийн дутагдал үүсээгүй ес, аравдугаар сард төдийгүй 11, 12 дугаар сард хоногт 18 цагийн турш цахилгаан импортлохоор ийм өндөр татаас төсөвлөж байна.

Энэ жил 51.4 тэрбум төгрөгийн татаас тавьж Өмнөговийг Хятадаас цахилгаанаар хангана. Ирэх жил энэ татаас хэд болж нэмэгдэх вэ. Өмнөговийн араас өөр ямар аймаг, уул уурхай, бүс нутгийг Хятадаас цахилгаанаар тэжээх вэ. Ингэж явсаар Монгол Улсын эрчим хүчний хараат байдлыг улам нэмэгдүүлэх үү. Гэтэл энэ их татаасыг импортын цахилгаанд зарцуулахын оронд том чадлын батерей зэрэг тохируулгын эх үүсвэрээ дотооддоо барихад зарцуулсан бол өвлийн оргил ачааллын үеийн дутагдлаа өөрсдөө нөхөж, хэрэглэгчээ, орлогоо алдахгүй, эрчим хүчний хараат байдлаа нэмэгдүүлэхгүй, улс орныхоо тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг эрсдэлд оруулахгүй байх байлаа.

-Та Эрчим хүчний яамнаас говийн бүсэд барихаар зарласан том чадлын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр дээр нэлээд шүүмжлэлтэй хандаж байсан?

-Оюутолгой олон жилийн турш Монголын эрчим хүчний системийг тогтворгүй, найдваргүй гэж үзэж дотоодын системээс цахилгаан авдаггүй. Жилд ойролцоогоор 1.6 тэрбум кВт/цаг цахилгаан буюу 500 тэрбум төгрөгийн цахилгааныг БНХАУ-аас импортоор авч хэрэглээгээ хангаж ирсэн. Мөн Оюутолгой өөрийн хэрэглээний 30 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангах зорилгоор хувийн хэвшилтэй шууд гэрээ байгуулж, 150 МВт-ын салхин цахилгаан станцын төсөл хэрэгжүүлж байна. Харин үлдсэн 70 хувийн хэрэглээгээ дотоодын тогтвортой, найдвартай эх үүсвэрээс авах сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн байдаг. Иймд бидний бодлого дотоодын эрчим хүчний системийн тогтвортой, найдвартай байдлыг нэмэгдүүлэхэд чиглэх ёстой. Үүний тулд тогтвортой, найдвартай үйлдвэрлэл явуулах Тавантолгойн ДЦС-ыг барихын зэрэгцээ том чадлын батерей, ус хуримтлуурын станц, усан цахилгаан станц, хийн станц гэсэн тохируулгын эх үүсвэрийг яаралтай барьж байгуулах шаардлагатай байгаа юм.

Гэтэл Эрчим хүчний яам говийн бүсэд жилд 1.7 тэрбум кВт/цаг цахилгааныг 99.5 хувийн найдваржилттайгаар нийлүүлэх нар, салхины эх үүсвэрийг барьж, Оюутолгойг дотоодоос цахилгаанаар хангах сонгон шалгаруулалтыг зарласан.

Монгол Улсын эрчим хүчний системийг улам тогтворгүй, найдваргүй болгох ийм том хэмжээний, өмнө нь хэзээ ч УИХ, ЗГ дээр ярьж байгаагүй, Эрчим хүчний яамны шинжлэх ухаан технологийн зөвлөлийн хурлаар хэлэлцүүлээгүй, ТЭЗҮ-гүй, төслийг маш богино хугацаанд буюу 2026 оны наймдугаар сарын 23-нд зарлаад 9 сарын 11-нд шалгаруулахаар зарласан байсан. Түүнчлэн сонгон шалгаруулалтын зарыг зөвхөн Эрчим хүчний яамны цахим хуудаст байршуулж, яамны албан ёсны сошиал хуудас болон бусад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр өргөн хүрээнд мэдээлээгүй.

Хамгийн ноцтой нь Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуулийн 5.3.9.а-д өрсөлдөөнт сонгон шалгаруулалт зохион байгуулахдаа эх үүсвэрийн хүчин чадлыг МВт-аар урьдчилан тодорхойлохоор заасан байхад уг сонгон шалгаруулалтад хүчин чадлыг огт заагаагүй нь энэ үйл ажиллагаа нь хуульд нийцсэн эсэхэд эргэлзээ төрүүлж байна.

Мөн Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуулийн 5.3.9.в-д төсөл сонгон шалгаруулалт нь “ил тод, шударга, өрсөлдөх тэгш боломжтой байх” зарчимтай гэж заасан байдаг. Гэтэл энэ сонгон шалгаруулалтад 99.5 хувийн найдваржилтыг хангах техникийн шийдлээ оролцогч бүр өөрсдөө боловсруулж ирүүлэхээр тавьж, эцэст нь хамгийн бага тариф санал болгосныг шалгаруулах нөхцөл тавьсан нь оролцогчдыг ижил техникийн суурь нөхцөлөөр үнээр өрсөлдүүлсэн эсэхэд эргэлзээ үүсгэж байна. Учир нь зөвхөн үнээр бодитой өрсөлдүүлэхийн тулд 99.5 хувийн найдваржилтыг хангах бүх техникийн шийдэл, ажлын тоо хэмжээг үнийн саналд шууд нөлөөлөх гол нөхцөлүүдийг урьдчилан тодорхойлж, бүх оролцогчид ижил суурь нөхцөл тавих шаардлагатай юм.

-Хэдийгээр маш их шүүмжлэл дагуулсан ч шалгаруулалтыг хийчих шиг болсон?

-Эрчим хүчний яам 2026 оны есдүгээр сарын 24-ний өдөр сонгон шалгаруулалтын үр дүнг гаргасан. Гэтэл нэгдүгээрт, Эрчим хүчний яамнаас тавьсан үндсэн шаардлагыг хангаагүй санал шалгарсан асуудал байна. Эрчим хүчний яам нь 1.7 тэрбум кВт/цаг цахилгаан үйлдвэрлэх, ойролцоогоор 530 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр барьж, 99.5 хувийн найдваржилтыг хангах шаардлага тавьсан. Харин шалгарсан санал нь жилд ердөө 0.7 тэрбум кВт/цаг үйлдвэрлэх, 270 МВт-ын нар, салхины эх үүсвэр барьж, 99.5 хувийн найдваржилтыг дотоодын эх үүсвэрээр бус БНХАУ-ын эрчим хүчний системээр хангахаар тооцсон байна. Өөрөөр хэлбэл, анх тавьсан үйлдвэрлэлийн хэмжээ болон дотоодоос найдвартай цахилгаанаар хангах үндсэн зорилгоосоо өөр шийдэлтэй санал хэрхэн шалгарсан бэ гэдэг ноцтой асуулт гарч байна.

Хоёрдугаарт, Монгол Улс эрчим хүчний системийнхээ тогтвортой, найдвартай ажиллагааг хэрхэн хангах вэ гэдэг бодлого бол маш нухацтай бодож, тунгааж, тооцож, төлөвлөж, төрийн түвшинд шийдвэрлэх ёстой стратегийн асуудал юм. Гэтэл Монголын эрчим хүчний системийн тогтворжилтыг БНХАУ-аар хангуулах шийдлийг нэг компанийн саналд тулгуурлан сонгож байгаа нь эрчим хүчний хараат байдлыг нэмэгдүүлж, улс орны тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг эрсдэлд оруулж байгаа үйл явдал юм.

Гуравдугаарт, Оюутолгой өнөөдөр БНХАУ-ын Өвөрмонголын эрчим хүчний системээс цахилгаанаа авч байна. Бид хэрхэн яаж Оюутолгойг энэ Өвөрмонголын эрчим хүчний системээс буцаан авч, дотоодоосоо цахилгаанаар хангадаг болох вэ гэдэг нь бидний олон жилийн бодлого, зорилго байсан. Гэтэл Оюутолгойг өнөөдөр цахилгаанаар хангаж байгаа Өвөрмонголын эрчим хүчний систем Эрчим хүчний яамнаас зарласан Монголын нутаг дэвсгэрт том чадлын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр барих сонгон шалгаруулалтад шалгарч, шинээр барих эх үүсвэрийнхээ тогтвортой, найдвартай ажиллагааг мөн БНХАУ-ын сүлжээгээр хангахаар төлөвлөж байгаа нь анхаарал татаж байна. Энэ нь Оюутолгойн эрчим хүчний хараат байдлыг бодитоор бууруулж байна уу эсвэл хараат байдлын хэлбэрийг өөрчлөн Монгол Улсын эрчим хүчний системд улам гүнзгий оруулж байна уу гэдгийг нухацтай авч үзэх шаардлагатай байна.

Дөрөвдүгээрт, Оюутолгойг БНХАУ-ын эрчим хүчний системтэй холбосон шугамын дамжуулах боломж ойролцоогоор 600 МВт гэж үзвэл энэ нь манай ДЦС-4-ийн суурилагдсан хүчин чадалтай дөхөх хэмжээний цахилгааныг Монголын тал руу дамжуулах боломжтой гэсэн үг. Оюутолгой өнөөдөр БНХАУ-аас 150 орчим МВт чадал авч байгаа бол Эрчим хүчний яам энэ онд Өмнөговийн бусад хэрэглэгчийн хангамжид зориулан БНХАУ-аас 80 МВт хүртэл чадлаар цахилгаан импортлохоор төлөвлөсөн.

Импортын энэ хэмжээ цаашид 150, 200, 300 МВт болж шат дараалан нэмэгдсээр, нэг өдөр шугамын боломжит 600 МВт-д хүрвэл Монгол Улсын эрчим хүчний системийн томоохон хэсэг Хятадын импортын эх үүсвэрээс бүрэн хамаарах бодит эрсдэл бий болно.

Мөн Өмнөговийн бүсэд Оюутолгойн 150 МВт, Ньюкомын 50 МВт-ын салхин станц болон Эрчим хүчний яамны сая шалгаруулсан 270 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр гээд нийт 470 МВт-ын буюу маш том хувьсах үйлдвэрлэлтэй сул сүлжээ бий болж, цаашид Хятадын сүлжээтэй холбоотой ажиллахаас аргагүй байдалд орж, Өмнөговь, Дундговь, Дорноговь, Говьсүмбэр, Багануур, Чойр гээд Монгол Улс тас дундуураа хуваагдаад, эрчим хүчний хувьд Хятадаас бүрэн хараат байдалд орох үүд хаалгыг нээсэн гэм нүглийг энэ үед ажиллаж байгаа Эрчим хүчний сайд хийлээ гэдгийг түүхэнд тэмдэглэн үлдээх ёстой. Тиймээс асуудал нь өнөөдөр 80 МВт цахилгаан импортлохдоо бус, энэ импорт цаашид хаана хүрч зогсох вэ, Монгол Улс эрчим хүчний системийнхээ тогтвортой байдлыг дотоодын эх үүсвэрээр хангах уу эсвэл импортын цахилгаанаар нөхсөөр байх уу гэдэг урт хугацааны стратегийн сонголт юм.

Тавдугаарт, Эрчим хүчний яам жилд 1.7 тэрбум кВт/цаг цахилгаан үйлдвэрлэх, ойролцоогоор 530 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр барих сонгон шалгаруулалт зарласнаар олон жил төлөвлөж ирсэн Тавантолгойн ДЦС-ын хэрэгжилт, эдийн засгийн үндэслэлд томоохон эрсдэл үүсгэж байна. Учир нь Тавантолгойн ДЦС-ын гол хэрэглэгчээр Оюутолгойг тооцож ирсэн. Оюутолгойн жилийн 1.6 тэрбум кВт/цаг орчим хэрэглээг дотоодоос тогтвортой, найдвартай хангах нь уг төслийн үндсэн зорилгын нэг байсан. Гэтэл Оюутолгойн жилийн хэрэглээтэй дүйцэх хэмжээний 1.7 тэрбум кВт/цаг цахилгааныг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээр нийлүүлэхээр сонгон шалгаруулалт зарлавал Тавантолгойн ДЦС баригдсан тохиолдолд үйлдвэрлэсэн цахилгаанаа хэнд, ямар хэмжээгээр борлуулах вэ гэсэн асуудал үүснэ. Өөрөөр хэлбэл, нэг хэрэглэгчийг хангах зорилготой хоёр том төслийг хоорондын уялдаа, системийн хэрэгцээ, худалдан авах баталгааг нь тодорхой болголгүй зэрэгцүүлэн төлөвлөж байгаа нь Тавантолгойн ДЦС-ын санхүүжилт, хөрөнгө оруулалт, хэрэгжих боломжид эрсдэл учруулж байна.

Зургадугаарт, Оюутолгой олон жилийн турш Монголын эрчим хүчний системийг тогтворгүй, найдваргүй гэж үзэж, дотоодын системээс цахилгаан авдаггүй байсан. Гэтэл Эрчим хүчний яамнаас шалгаруулсан том чадлын нар, салхины эх үүсвэр нь өөрөө хэлбэлзэлтэй учраас Монголын эрчим хүчний системийг улам тогтворгүй, найдваргүй болгоно.

Хэрэв Оюутолгой “энэ эх үүсвэр манай найдвартай ажиллагааны шаардлагыг хангахгүй” гэсэн үндэслэлээр цахилгааныг нь худалдан авахгүй бол санхүүгийн эрсдэлийг хэн хүлээх вэ гэдэг асуудал гарч ирнэ.

Ялангуяа, жилд 700 сая кВт/цаг цахилгааныг “take or pay” буюу цахилгааныг заавал худалдан авах, аваагүй тохиолдолд ч төлбөр төлөх нөхцөлтэй гэрээ байгуулбал хэрэглэгчгүй цахилгааны төлбөр эрчим хүчний салбарт үлдэж, улмаар салбарын өр, татаас болон хэрэглэгчдийн тарифт дарамт болох эрсдэлтэй. Иймээс Оюутолгой цахилгааныг нь авах баталгаа, худалдан авагч тал, гэрээний хугацаа болон “take-or-pay” нөхцөлөөс үүсэх санхүүгийн эрсдэлийг хэн хариуцахыг гэрээ байгуулахаас өмнө тодорхой болгох шаардлагатай.

Долоодугаарт, Эрчим хүчний яам нь маш бага буюу таван МВт/10 МВт/цаг батерейтай, 270 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг 7.9 цент/кВт/цаг тарифаар шалгаруулж байгаа нь асар өндөр тариф гэж үзэж байна. Учир нь Эрчим хүчний яамны энэ хавар зохион байгуулсан таван аймгийн сэргээгдэх эрчим хүчний аукционоор 30 МВт/100 МВт/цаг батерейтай, 50 МВт-ын нарны цахилгаан станцын тариф 4.85 цент/кВт/цаг болж буурсан. Мөн дөнгөж хил даваад БНХАУ-д 250 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний тариф ойролцоогоор 2-4 цент/кВт/цаг байна. Гэтэл бараг батерейгүй, маш том чадалтай хэрнээ 7.9 цент гэдэг бол асар өндөр тариф юм. Хүчин чадал нэмэгдэх тусам нэгжийн өртөг буурах боломж нэмэгддэг нь ойлгомжтой юм. Дээрээс нь Эрчим хүчний яам нь сэргээгдэх эрчим хүчний тархмал эх үүсвэрийн хүчин чадал 20 кВт-аас дээш бол хүчин чадлын 20 хувьтай тэнцэх хэмжээний батерейг заавал тавь гэсэн маш хатуу шаардлагыг тавьдаг хэрнээ бүхэл бүтэн 270 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг батерей тавь гэж шаардахгүй байгаа нь шударга, ил тод, өрсөлдөх эрх тэгш боломжтой байх гэсэн хуулийн заалтыг зөрчиж байна.

-Тавантолгойн ДЦС ер нь яагаад баригддаггүй юм бэ?

-Тавантолгойн ДЦС-ыг өнөөдрийг хүртэл барьж чадаагүй нь бидний өөрсдийн алдаа. Энэ төслийг олон жил ярьсан ч хэрэгжүүлэх хэлбэрээ удаа дараа өөрчилж, тендер зарлан, оролцогчдын гомдол маргаан, шүүхийн үйл явцаас шалтгаалан их цаг алдсан. 2023 онд зарласан EPC+F тендер ч оролцогчийн гомдол, дахин үнэлгээний явцад хүчингүй болсон байдаг. Миний хувьд Эрчим хүчний яам 530 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр дээр өрсөлдөөнт сонгон шалгаруулалт зарлахын оронд Тавантолгойн ДЦС дээр өрсөлдөөнт сонгон шалгаруулалт зохион байгуулах хувилбарыг нухацтай авч үзэх ёстой байсан гэж үзэж байна. Төрөөс шаардлагатай дэд бүтэц, газар болон төслийн санхүүжилтийн тодорхой хэсэгт дэмжлэг үзүүлээд, техникийн үндсэн шаардлагаа бүх оролцогчид ижил тогтоож, “хэн хамгийн бага тарифаар найдвартай цахилгаан нийлүүлэх вэ” гэдгээр өрсөлдүүлж болох байсан. Ингэснээр гүйцэтгэгчийг зөвхөн эцсийн хэрэглэгчид нийлүүлэх цахилгааны тарифаар нь өрсөлдүүлсэн тохиолдолд маргаан гарахгүй, Тавантолгойн ДЦС-ыг бодитоор хөдөлгөх өөр нэг боломж бүрдэх байлаа.

-Нүүрсний станцад хөрөнгө оруулалт олдохгүй байгаа гэдэг үнэн үү?

-Нүүрсний цахилгаан станцын авакцион зарлахаар оролцох хүн олдохгүй, нүүрсэнд хөрөнгө оруулалт олдохгүй байгаа гэдэг худал мэдээлэл. АНУ, Герман, Япон, Итали, Энэтхэгт нүүрсэн цахилгаан станцуудаа хаах хугацааг хойшлуулах, ашиглалтыг нь үргэлжлүүлэх шийдвэр гарч байна. Ялангуяа, сүүлийн жилүүдийн дайн, геополитикийн нөхцөл байдал, байгалийн хийн нийлүүлэлт, үнийн савлагаа нь улс орнуудад эрчим хүчний аюулгүй байдал, найдвартай хангамж ямар чухал вэ гэдгийг дахин санууллаа.

Хятад улс 2026 оны эхний хагас жилд 30 ГВт нүүрсэн цахилгаан станцыг шинээр ашиглалтад оруулж, дахин 25.4 ГВт-ын барилгын ажлыг эхлүүлсэн байна. Одоогоор зөвшөөрөгдсөн болон баригдаж буй нүүрсний төслүүдийн нийт хүчин чадал 274 ГВт байна.

Global Energy Monitor-ийн мэдээллээр 2025 онд дэлхий даяар 97.4 ГВт шинэ нүүрсэн цахилгаан станц ашиглалтад орсон нь сүүлийн 10 жилийн хамгийн өндөр үзүүлэлтүүдийн нэг болжээ. Нүүрсэн төсөлд гадаадаас санхүүжилт олдохгүй гэдэг нь худал. АНУ-ын банкууд гэхэд нүүрсний салбарт 2022 онд 13.6 тэрбум ам.доллар, 2024 онд 17.7 тэрбум ам.долларын санхүүжилт олгосон байна. Өөрөөр хэлбэл, хоёрхон жилийн дотор санхүүжилтийн хэмжээ дөрвөн тэрбум гаруй ам.доллараар нэмэгджээ. Нүүрсний санхүүжилтэд тавих шаардлага дэлхий даяар чангарсан нь үнэн. Гэхдээ үүнийг “ямар ч санхүүжилт олдох боломжгүй” гэж ойлгож болохгүй. Банкны зээлээс гадна бонд, төслийн санхүүжилт, хувийн хөрөнгө оруулалт гэсэн өөр санхүүжилтийн бүтцийг ч судлах боломжтой. Дэлхий ногоон эрчим хүч рүү шилжиж байгаа нь үнэн. Гэхдээ улс орнууд эрчим хүчний хараат байдлаа нэмэгдүүлж, улс орны тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлаа золиослон байж шилжилт хийдэггүй. Монгол Улс ч өөрийн нүүрсний нөөц, эрчим хүчний системийн онцлог, найдвартай хангамжаа бодолцсон бодитой, тэнцвэртэй эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлэх ёстой.

-Бид сэргээгдэх эрчим хүчийг яаж хөгжүүлэх ёстой юм бэ?

-Сэргээгдэх эрчим хүчний гол дутагдал нь нар, салхинаас хамаарч үйлдвэрлэлт нь байнга хэлбэлздэг, синхрон генератор шиг тогтвортой үйлдвэрлэлт хийдэггүй. Сүлжээний инерцийг нэмэгдүүлдэггүй явдал юм.

Сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийн хэмжээ нэмэгдэх тусам системд үүсэх үйлдвэрлэлийн хэлбэлзлийг тэнцвэржүүлэх, давтамж ба хүчдэлийн тогтвортой ажиллагааг хангахад улам хүнд болж, их хэмжээний нэмэлт хөрөнгө оруулалт шаарддаг.

Иймд сэргээгдэх эрчим хүчний эзлэх хувь өндөртэй усан цахилгаан станцын нөөц багатай улс орнууд маш өндөр үнэтэй цахилгаан хэрэглэхээс аргагүй болж байна. Тиймээс сэргээгдэх эрчим хүчийг зөвхөн станцын цент/кВт/цаг тарифаар бус, системд найдвартай нэгтгэх нийт өртгөөр нь тооцож харьцуулах нь чухал юм. Тиймээс Монгол шиг харьцангуй жижиг, тохируулгын эх үүсвэр хязгаарлагдмал системд нар, салхины эх үүсвэрийг нэг дор хэдэн зуун МВт-аар огцом нэмэхээс өмнө систем хэдий хэмжээний сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүс­вэрийг аюулгүй хүлээн авах чад­вар­тайг тодорхойлох шаардлагатай. Үүний үндсэн дээр 20, 50 МВт гэх мэт үе шат­тайгаар нэмэгдүүлж, нөлөөллийг нь хэмжиж, шаардлагатай тохируулгын эх үүс­вэрээ зэрэг хөгжүүлэх нь чухал юм. Харин айл өрх, аж ахуйн нэгж, аймаг, сумдын цахилгаан хангамжийг найдвартай болгох зорилгоор сүлжээний нөхцөл, боломжид нь тохируулан сэргээгдэх эрчим хүчийг тархмал байдлаар хөгжүүлэх нь Монголын хувьд маш тохиромжтой. Монголын хувьд сэргээгдэх эрчим хүчийг хэдэн хувь хүртэл нэмэгдүүлэх вэ гэдгийг 30, 40 эсвэл 60 хувь гэж урьдчилан таамгаар тогтоохоос илүүтэй “манай систем нэмэлт тогтворжуулах хөрөнгө оруулалтгүйгээр хэдэн хувийг аюулгүй даах вэ” гэдгийг эхлээд тогтоох ёстой.


Рагчаагийн ОЮУН
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
]]> zulaa Thu, 08 Oct 2026 14:36:30 +0800 Э.Батхишиг: Аяллын компаниудыг сайн судалж, гэрээ хийж явахгүй бол эрсдэл хаана ч байдаг юм байна http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19523 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19523
"Хөгжилтэй аялал” компаниар зуучлуулан Манжуур-Хайлаар чиглэлийн аялалд хамрагдсан багш нар буцах үедээ өөрсдөөс нь шалтгаалахгүй асуудлаас үүдэн хоёр хоног саатжээ. Энэ талаар тус аялалд явсан багшийн эгч Э.Батхишигтэй ярилцлаа.
-Аяллын компаниар зуучлуулсан хүмүүст ямар асуудал үүссэн талаар ярихгүй юу?
-Манай дүү ажлынхантайгаа “Хөгжилтэй аялал” компаниар зуучлуулж, Манжуур-Хайлаар чиглэлд явсан. Аялалд нь Дорноговийн 37 багш явсан юм билээ. Өнгөрсөн долоо хоногт буюу 16-нд хотод цуглараад явцгаасан. Хөтөлбөрийн дагуу 17-ноос эхлэн тав хоногийн хугацаанд аялал нь дууссан. Ингээд 22-нд наашаа гарна гэж ярьж байсан юм. Гэтэл “Хөгжилтэй аялал” компани буудал, хоолны мөнгөө өнөөх газарт нь төлөөгүй учраас “гаргахгүй” гэсэн асуудал үүссэн юм билээ. “Төлбөрөө төлсний дараа та нарыг явуулна” гэж хэлсэн гэсэн. Багш нарын хувьд аяллын мөнгөө 100 хувь төлсөн байгаа шүү дээ. Менежер эмэгтэй нь дөнгөж ажилд ороод л маргааш нь багш нартай явчихсан учраас “Би энэ асуудлыг мэдэхгүй” гэж хэлсэн гэсэн. Ингээд захирал нь ч утсаа авахгүй, буудалд нь хоёр хоног гарч чадахгүй байсаар өнөөдөр (өчигдөр) наашаа гарах шиг боллоо.
Учир нь цагдаа дуудсан юм билээ. Цагдаа нь “Энэ хүмүүст ямар ч буруу байхгүй. Хоёр байгууллагыг хооронд нь холбоод асуудлыг шийдүүлнэ. Энэ хүмүүсийг явуулах нь зүйтэй. Автобус бэлдэж өгөөд, та нарыг хил рүү явуулъя” гэж хэлсэн тухай ярьж байсан. Одоо бол утаснууд нь холбогдохгүй байна. Тэгэхээр наашаа гарсан байх гэж бодоод байна.
-Нэг хүний хэдэн төгрөг төлж явсан юм бол?
-Нэг хүний 490 мянган төгрөгийн тооцоогоо явахаасаа өмнө захирлынх нь данс руу хийгээд аялалдаа гарсан гэсэн. Тэндээ очоод авах ёстой үйлчилгээнүүдээ авсан юм билээ. Гэтэл буцаад явах болтол төлбөр, тооцооны асуудал үүсээд хоёр хоног саатсан. Гэхдээ хоёр хоног гэдэг багш нарын хувьд чухал шүү дээ. Манай дүү өөрөө математикийн багш, арванхоёрдугаар анги хариуцдаг. Ялангуяа элсэлтийн шалгалт хаяанд тулсан энэ үед хүүхдүүддээ давтлага өгөх ёстой байтал хоёр хоногоор хойшилчихлоо гэж надад ярьж байсан. Нэг хүний 490 мянган төгрөгөөр 37 хүн гэхээр нийт 18 сая төгрөгөөс “Хөгжилтэй аялал” компани өөрсдөө хэдийг нь авч, үйлчилгээ үзүүлсэн компани хэдийг авдаг нь тодорхой байдаг байх. Гэтэл ийм асуудал үүссэнд гайхаж байна.
-Хөх хотод мөн ийм асуудал үүссэн гэж сонслоо?
-Тийм гэсэн. “Хөгжилтэй аялал” компаниар зуучлуулж Хөх хот руу явсан 86 хүн тэндээ буудал ч байхгүй гудманд хоригдсон байгаа гэж сураг сонссон. Гэхдээ тэр талаар нь сайн мэдэхгүй байна. Энэ компани иргэдээс мөнгө авчихаад тухайн газартайгаа төлбөр, тооцоогоо дутуу хийдэг гэсэн хардлага бол төрж байна.
-Аялал зугаалгын улирал эхэлж байгаа энэ үед иргэдэд сэрэмжлүүлэх үүднээс юу гэж хэлмээр байна вэ?
-”Хөгжилтэй аялал” компани маш их сурталчилгаа хийж, олон хүний итгэлийг хүлээсэн газар гэж ойлгож явсан. Гэтэл аяллын төлбөрөө бүрэн төлсөн хүмүүс харийн нутагт буудлын төлбөрийн асуудлаас болж хоёр хоног саатсан нь үнэхээр харамсалтай санагдсан. Ялангуяа багш нар амралтынхаа хугацааг ашиглаад хамт олноороо дурсамж бүтээе гэж явсан хүмүүс байгаа шүү дээ. Иргэдэд анхааруулж хэлэхэд, аяллын компаниудыг сайн судалж яваасай гэж хүсэх байна. Зөвхөн реклам сурталчилгаа, хямд үнэ харахаас гадна тухайн компанийн өмнөх үйлчлүүлэгчдийн сэтгэгдэл, санал хүсэлтийг нягталж үзэх хэрэгтэй юм шиг санагдаж байна. Мөн гэрээ байгуулж байгаа бол ямар үйлчилгээ үзүүлэх, ямар нөхцөлд хариуцлага хүлээх талаар сайн судлах хэрэгтэй. Ер нь аяллын компаниудыг сайн судалж, гэрээ хийж явахгүй бол эрсдэл хаана ч байдаг. Зуны гурван сард хамт олноороо төлөвлөж, гоё дурсамж бүтээх гээд явж байгаа хүмүүст ийм зүйл тохиолдвол онцгүй мэдрэмж төрөх нь ойлгомжтой.
-Цагдаад гомдол мэдүүлсэн байгаа юу?
-Тэр хэд өөрсдөө Дорноговь аймгийн цагдаад хандсан гэсэн. Мөн тэндхийн буюу Хятадын цагдаад хандсан гэсэн. Буудлаас гаргахгүй нэг хонолоо гэхээр нь би өчигдөр (уржигдар) оффис дээр нь очтол хүн байгаагүй. Лавлах утаснууд руу нь залгасан ч аваагүй. Фэйсбүүк хуудас руу нь хүртэл бичсэн. Ямар нэгэн хариу өгөөгүй. Тэндхийн цагдаа нь л “Буудлын төлбөр тооцооноос болж энэ хүмүүсийг барьцаалж болохгүй. Ноцтой асуудал. Энэ компанитай чинь бид учрыг нь олж өгнө” гээд “Галыг өөр дээрээ аваад” явуулсан шиг байна. Төлбөр тооцооны асуудал нь шийдэгдээгүй байгаа гэсэн үг.
 
 
Г.БАЛГАРМАА
Б.НЯМЦЭРЭН
ӨДРИЙН СОНИН
]]> zulaa Thu, 25 Jun 2026 15:19:33 +0800 Б.Батзориг: Тролл хаягуудын зорилго нь төрийн үйл ажиллагааг явуулахгүй байх сэдэлтэй байдаг http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19490 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19490
Хууль зүйн ухааны доктор, профессор Б.Батзоригтой тролл хаягуудын талаар ярилцлаа.
-Нийтийн сүлжээнд хуурамч буюу тролл хаягуудаас үүдсэн асуудлууд шүүмжлэл дагуулдаг. Тролл хаягуудаас үүдсэн сөрөг үр дагаврын талаар ярихгүй юу?
-Хуурамч хаяг болон хуурамч “бот” хаяг гэж хоёр янз байдаг. “Бот” хаяг нь энгийн түвшинд бизнесийн байгууллагууд тодорхой платформууд дээр зөвшөөрөл аваад, нэг дор олон хаягийг хянах эрхийг олж аван тэндээ ёс зүй, хувь хүний нууцлалтай холбоотой үйл ажиллагаа явуулдаг. Гэтэл үүнийг буруугаар ашиглаад хуурамч “бот” хаягууд үүсгэдэг. Энэ нь бусдыг залилан мэхлэх, мөн нийгмийн уур амьсгалыг өөрчлөх, хуурамч мэдээлэл түгээх зорилготойгоор программуудыг ашигладаг гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, тодорхой давтамжтайгаар, ижил цаг хугацаанд, ижил мессэжийг маш их хэмжээнд нийтэд түгээдэг. Тухайлбал, фэйсбүүк, телеграм хаягуудаар тодорхой давтамжтайгаар явдаг. Гэхдээ энэ нь программчлагдсан өгөгдлөөр давтамжтай явдаг. Үүнтэй холбоотой манайхаас маш олон иргэн зочид буудлаас баригдаад, их хэмжээний гар утсаар хуурамч мэдээлэл түгээдэг байсан нь илчлэгдсэн. Гадаад орноос манайд хяналт сул байдаг юм байна гээд оруулж ирж ажиллуулж байна гэсэн үг. Сүүлийн үед арай гайгүй болсон. Харин хуурамч хаяг нь программын дагуу биш, хувь хүн зориудаар хаяг нээгээд ажиллуулдаг. Улмаар хувийн өс хонзонгоо авах зорилгоор тодорхой хүн рүү, эсвэл байгууллага руу дайрдаг. Энэ тохиолдолд манайд хууль эрх зүйн орчин бүрдсэн. Залилан мэхлэх байдлаар бусдын хувийн мэдээллийг аваад ашиглавал хувь хүний нууцыг задалсан, мөн түүгээр нь далимдуулаад банкны карт руу нь ороод мөнгө авбал энэ нь залилан мэхлэх гэмт хэрэг болно. Үүнийг нь ашиглаад бусдыг айлган сүрдүүлээд байвал “Далайлган сүрдүүлэх” гэмт хэрэг болно. Эдгээр мэдээллээ ашиглаад олон хүнд төлбөр төлж, нийтэд түгээдэг гэсэн үг. Тролл хаягууд нь тухайн нөхцөл байдалд буюу үйл явдалтай уялдаатай байдаг. Тиймээс хуурамч хаягуудыг нийлүүлээд тролл хаяг болгоод ашиглаж байгаа нь зохион байгуулалттай гэмт хэргийн буюу мафийн шинжийг агуулдаг. Учир нь түүнийгээ орлогын эх үүсвэр болгож, байнга гэмт хэрэг үйлдэх замаар цалинждаг гэсэн үг. Энэ нь заавал ч үгүй том гэмт хэрэгтнүүд байх албагүй байдаг. Тухайлбал, Улсын дээд шүүгчийг томилох үеийн мэдээлэл явбал тухайн хүнийг томилуулах сонирхолтой хүмүүс байвал түүнийгээ ажиллуулж эхэлнэ гэсэн үг. Харин иргэдийн үзэл бодлоо солилцох талбар нь өөр. Нөгөө талдаа илт худал мэдээллийг зохион байгуулалттай түгээхээс үүнийг ялгах хэрэгтэй. Иргэд өөр өөрийнхөөрөө сэтгэдэг учраас тодорхой асуудал дээр нэгдсэн байр суурьтай хүмүүс олон байдаг. Тэр хүмүүс саналаа нэгтгээд, өөрийнхөө үзэл бодлоо нэгтгээд, дэмжээд явж байвал үүнийг гэмт хэргийн шинжтэй гэж үзэж болохгүй. Энэ бол цэвэр үзэл бодлоо илэрхийлж байгаа талбар. Харин олон нийтийн буюу массын хандлагыг өөрчлөх, улс төрийн тодорхой шийдвэрт нөлөөлөх зорилгоор бот программ ашиглуулах, эсвэл хуурамч хаягууд дээр тролл хаягууд үүсгэх бол гэмт хэрэг.
-Гадны улс орнууд тролл хаягуудтай хэрхэн тэмцдэг юм бол?
-Сүүлийн үед ганцхан Монголд биш, олон улсад хуурамч “бот” хаягтай яаж тэмцэх вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулж байна. Фэйсбүүк, инстаграммд хуурамч хаягуудыг илрүүлэхэд асар их зардал гаргадаг. Тэгэхээр эрх зүйн орчинд яаж хязгаарлах вэ, 24 цаг хянадаг төрийн механизмаа яаж бүрдүүлэх, иргэдэд тэр хаягуудыг яаж таних вэ гэдэгт анхаарах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, нэг мэдээлэл маш ойрхон давтамжтай, адилхан агуулгатай, бүр цэг таслалгүй цацагдаад эхэлбэл энэ бол зохион байгуулалттай хуурамч мэдээлэл явж байна гэж хардаж болно. Гэхдээ энэхүү мэдээлэл зөв мэдээлэл байхыг ч үгүйсгэхгүй.
Гэвч манайд тролл хаягуудаар дандаа буруу зорилгын үүднээс, эсвэл төрийн шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанд нөлөөлөх зорилгоор ийм мэдээлэл цацаж байдаг. Хуурамч хаягийг олон улсад блоколдог юм билээ. Олон хүн блоклогдоод эхлэхээр ажиллаж чадахгүй болдог.
-Сөрөг үр дагавраас нь ярихгүй юу?
-Зорилгоосоо шалтгаална гэсэн үг. Бусдын хувийн мэдээллийг авах зорилготой “Үүн дээр “like” дараарай. Энэ мэдээлэл рүү ороорой” гээд цацаад тэр лүү нь оронгуут хувийн мэдээллийг нь маш хурдан татаад авчихдаг. Өөрөөр хэлбэл, хувь хүний бусдаас нууж явдаг зүйлийг нь олоод авчихдаг гэсэн үг. Дараа нь тэрийгээ ашиглаад дарамталдаг. Мөн төрийн шийдвэр тодорхой, судалгаа, шинжилгээ, олон түмний хэлэлцүүлэг дунд олон талын байр суурийг сонсож байгаад явах ёстой байтал хуурамч хаяг, “бот”-ууд нь хүмүүсийн оюун санаанд нөлөөлөөд эхэлдэг. “Худлаа үгийг мянга давтвал үнэн болдог” гэдэг шиг хүмүүс бодит байдлыг буруугаар ойлгоод авчихаар шийдвэрт нь нөлөөлдөг. Тэгэхээр шийдвэр нь буруу гардаг. Энэ нь төрийн хэвийн үйл ажиллагааг алдагдуулж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, тролл хаягуудын зорилго нь шунахай, өс хонзонгийн, эсвэл төрийн үйл ажиллагааг явуулахгүй байх сэдэлтэй байдаг. Мөн сонгуулийг будлиантуулах гэх мэт бүгд цаанаа гэмт хэргийн зорилготой. Тийм учраас манай тагнуул болон цагдаагийн байгууллага дээр кибер гэмт хэрэгтэй тэмцдэг нэгжүүд ажиллаад явж байгаа.
-Фэйсбүүк орчинд тролл хаягууд асар их байдаг?
-Твитер, Фэйсбүүкийг харахаар Твитер дээр байхгүй зүйл Фэйсбүүк дээр явж байдаг. Тэгэхээр олон нийт мэдээллийг зөв, буруу гэж ялгадаг боловсрол, сонгуулийн боловсрол, хүний эрхийн мэдрэмж, санхүүгийн боловсрол гэх зүйлүүдийг л оновчтой байдлаар хүргэх ёстой. Гэхдээ хүргэнэ гээд шоудаад, реклам цацаад байж болохгүй. Нэгэнт л цахим платформ дээр цацагдаж байгаа учраас тэр мэдээллээ хүмүүс ялгах л хэрэгтэй. Гэвч хүмүүс ялгахгүй хохироод байдаг. Энэ тохиолдолд хүмүүс хуулийн байгууллагад хандах ёстой. “Улс төрийн зорилготой, улс орны эрх ашгийг зөрчөөд байгаа энэ хаягуудыг шалгаач” гэвэл шалгаад манайх мэдээллүүдээ хаадаг. Гэхдээ хаалгах гэхээсээ илүү тэр хүнийг нь олж шийтгэхгүй бол дахиад байрлалаа солиод явдаг. Манай улс бусад орныг бодвол и-мэйл хаяг нээхэд чөлөөтэй байдаг. И-мэйл хаягийг л чөлөөтэй нээхээр тэрийгээ дагаад бүх платформууд нээгдчихдэг. Жишээлбэл, Солонгос улс ардчилсан улс, тэнд заавал иргэний бичиг баримтаар и-мэйл хаяг нээдэг. Иргэний бичиг баримтаараа и-мэйл хаяг нээчихсэн тохиолдолд бизнесийн байгууллага гэдгээ хэлбэл олон хаягийг удирдах эрхээ авчихдаг. Нөгөөх нь буруу зорилготой байдаг. Түүнчлэн нэг компанийг дампууруулах, улс орны шийдвэрийг өөрчлөх, эсвэл нэг хүнийг гутаан доромжлох агуулгатай. Харин хувь хүн өөрийн хаяг дээрээ янз бүрийн юм бичиж байвал тэр хүний үзэл бодол юм. Гэхдээ илт худал, бусдыг хүнд гэмт хэрэгт гүтгэж болохгүй. Энэ хаягаараа бусдыг гүтгэвэл “тэнэг, дүүрцэн” хүн гэсэн үг. Тэгэхээр энэ хяналтыг л зохицуулаад өгчихдөг байх хэрэгтэй.
-Манайд тролл хаягаас болж шийтгүүлсэн тохиолдол байдаг юм болов уу?
-Манайд ингэж шийтгүүлсэн тохиолдол одоогоор би олж үзээгүй. Гэхдээ энэ нь цаанаа бизнес, хуурамч мэдээлэл түгээгээд, мөнгө хийгээд байдаг. Тэр хүний хувьд мөнгө аваад хийх нь эрсдэлгүй, ашигтай байна гэсэн үг. Үүнийг ашиггүй болгох нь хуулийн байгууллагуудын үйл ажиллагаа юм. “Намайг барихгүй юм чинь яадаг юм” гэвэл үйл ажиллагаа нь өргөжөөд л байна гэсэн үг. Энэ төрлийн хэргийг шалгаад, шүүхээр эцэслэчихсэн зүйлийг манай хуулийн байгууллагууд мэдээлэх ёстой.
Г.БАЛГАРМАА
С.УЧРАЛ
]]> zulaa Mon, 22 Jun 2026 09:46:15 +0800 Ц.Монгол: Нэг гэрээг гэмт хэрэг гээд, нөгөөг нь орхих нь шударга ёс уу? http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19460 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19460 Хуульч, өмгөөлөгч Ц.Монголтой ярилцлаа.
-Та шүүх засаглал, хууль хяналтын байгууллагын өнөөгийн байдалд нэлээд шүүмжлэлтэй хандаж байгаа юм байна. Яагаад?
 
-Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалын дагуу хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл харилцан хяналттай, бие даасан байх ёстой. Гэвч практикт шүүхийн хараат бус байдалд нөлөөлөх улс төрийн болон институцийн хүчин зүйлс оролцож болзошгүй нөхцөл ажиглагдаж байна. Энэ нь эрх зүйн тогтолцооны суурь зарчим болох хууль дээдлэх, эрх тэгш, шударга байх зарчимд сөргөөр нөлөөлж, цаашлаад шүүхийн хараат бус байдалд шууд нөлөөлж байна.
 
-Энэ нөлөө бодит амьдрал дээр яаж илэрч байна вэ?
 
-Харамсалтай нь хууль, хяналтын байгууллагуудыг ашиглан зохиомол хэрэг үүсгэх, шүүхээс эргэлзээтэй шийдвэр гаргах тохиолдлууд нэмэгдэж байна. Үүний улмаас иргэн, бизнес эрхлэгчид хэлмэгдэж байгаа нь нууц биш
 
-Та тодорхой жишээ дурдаж болох уу?
 
-Тодорхой жишээ гэвэл саяхан анхан шатны шүүхээр шийдвэрлэсэн “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн гүйцэтгэх захирал асан Ц.Даваацэрэнд холбогдох хэргийг шийдвэрлэсэн байдал. Уг хэрэгт Эрдэнэт үйлдвэр “Ачит Ихт” компани болон Медипастай байгуулсан гэрээг улсад хохирол учруулсан гэж үзэн түүнд эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн байдаг. Гэвч уг асуудлыг зөвхөн эрүүгийн эрх зүйн хүрээнд бус, тухайн үеийн эдийн засгийн болон менежментийн шийдвэрийн агуулгаар хамтад нь үнэлэх шаардлагатай байсан.
 
-Гэтэл уг гэрээ үнэхээр хууль зөрчсөн байж болох уу?
 
-Баримтаас харахад эсрэгээрээ. Монгол Оросын хамтарсан Эрдэнэнт үйлдвэр нь 2015 онд олон жил ашиглалтгүй байсан Эрдэнэтийн овоолгыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах асуудлаар хоёр компанитай гэрээ байгуулахдаа, ашиглагч компанийн үйл ажиллагаанаас ямар нэг эрсдэл үүрэхгүй гэж үзэж, уг компанийн 34%-ийг эзэмшихээс татгалзаж, Иргэний хуулийн хүрээнд ажил гүйцэтгэх гэрээгээр овоолго ашиглалтын төлбөрт бүтээгдэхүүний орлогоос төлбөр авах үүргээр сольсон. 
 
Шүүх тухайн үеийн хамтарсан Эрдэнэт үйлдвэрийн шийдвэрээр “Ачит Ихт” ХХК-ийн 34%-иас татгалзаж, Иргэний хуулийн дагуу байгуулсан гэрээг улсад хохирол учруулсан гэж дүгнэсэн.
 
Ачит Ихт ХХК нь Эрдэнэт үйлдвэртэй байгуулсан 2010 оны гэрээний дагуу 34% болон ТУЗ-ийн гишүүний суудлыг өгөх саналаа хүргүүлсэн боловч Эрдэнэт үйлвэрийн Ажлын хэсэг нь, үйлдвэрийг нь байгаль орчин, санхүү, үйл ажиллагаа болон технологийн өндөр эрсдэлтэй гэж дүгнэж, 34% эзэмшихээс татгалзаж, оронд нь ашиглалтын төлбөр авах гэрээг санал болгон байгуулсан байдаг. Гэтэл шүүх үүргээ биелүүлсэн талыг нь гэм хор учруулсан гэж үзэж буй нь тухайн үеийн хамтарсан үйлдвэрийн удирдлагын шийдвэр, түүний үндэслэл, улс орны эдийн засгийн байдал, үйлдвэрийн бодит нөхцөл байдлыг харгалзан үзэж, үнэлэх шаардлагатай байсан.
 
-Тэгвэл яагаад асуудал үүссэн гэж?
 
-Гол маргаан нь тухайн шийдвэрийг “улсад хохирол учруулсан санаатай үйлдэл” гэж үзсэнд анхаарал хандуулж байна. Мөн ижил төрлийн, ижил агуулгатай гэрээнүүдийг харьцуулахад эрх зүйн зөрүүтэй үнэлгээ өгч байгаа нь хачирхалтай байна. Хамгийн сонирхолтой нь 2015 онд “Ачит Ихт”-тэй байгуулсан гэрээтэй яг адил нөхцөлтэй гэрээг “Зэс эрдэнийн хувь” компанитай мөн байгуулсан байдаг. Яг ижил нөхцөлтэй хоёр гэрээ байхад зөвхөн нэгийг нь “гэмт хэрэг” гэж үзсэн нь өөрөө асуулт дагуулж байна. Шударга бус явдал уу? Улс төрийн нөлөөлөл үү?
 
-Та “ижил гэрээнүүд” гэж юуг хэлж байна вэ?
 
-“Ачит Ихт” компанитай байгуулсан 2015 оны гэрээтэй ижил нөхцөл бүхий гэрээг “Зэс эрдэнийн хувь” компанитай мөн байгуулсан гэдгийг хэлээд байна. Аль алинд нь анхны хувь эзэмших нөхцөлийг өөрчилж, борлуулалтын орлогоос ашиглалтын төлбөр авах хэлбэрт шилжүүлсэн байдаг. Тухайн үед Эрдэнэтийн овоолгыг ашиглах нөхцлөөр хоёр компанитай ижил агуулгатай, 34% эзэмших асуудлаас татгалзаж, иргэний хуулийг үндэслэн ашиглалтын төлбөр төлөх гэрээ байгуулсан байхад зөвхөн нэг компанийг гэм хор учруулсан гэж буруутгаж, гэмт хэрэг гэж үзсэн нь Шударга бус бөгөөд үүний цаана улс төрийн нөлөө орсон биш биз гэсэн эргэлзээ төрүүлж байна.
 
-Энэ нь эрх зүйн хувьд ямар асуудал үүсгэж байна вэ?
 
-Эрүүгийн эрх зүйн гол зарчим бол хууль тэгш үйлчлэх явдал. Хэрэв ижил нөхцөлтэй үйлдэлд нэг тохиолдолд нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэж, нөгөөд нь хүлээлгэхгүй байгаа бол эрх зүйн хэрэглээний зөрүү үүсэж байна гэж үзэх үндэслэл бий. Энэ нь selective prosecution буюу сонгомол яллах эрсдэлийг бий болгодог.
 
-Өөрөөр хэлбэл, асуудал нь зөвхөн нэг хүний буруутай эсэхээс давсан гэсэн үг үү?
 
-Тийм. Асуудлын гол нь тухайн шийдвэрийг гаргасан институцийн процесс, хамтын шийдвэр гаргалт, мэргэжлийн дүгнэлтүүдийг хэрхэн үнэлж байгаа эсэхэд оршиж байна. Нэг албан тушаалтныг онцлон эрүүгийн хариуцлагад татахдаа ижил нөхцөл бүхий бусад шийдвэрүүдийг орхигдуулж болохгүй. Шүүх асуудлыг шийдэхдээ Монгол - Оросын хамтарсан үйлдвэр нь хоёр улсын Засгийн газар хоорондын гэрээ, хэлэлцээрээр баталсан Дүрэм”-ийн дагуу хоёр талын харилцан зөвшилцсөний үндсэн дээр гарсан хамтын шийдвэрээр үйл ажиллагаа нь зохих журам, процессоор явагддаг  гэдгийг харгалзан үзээгүй нь ноцтой үр дагавар үүсгэх үндэслэлтэй.
 
-Ийм нөхцөлд ямар шийдвэр, хандлага илүү үндэслэлтэй вэ?
 
-Эрх зүйн хувьд гурван зарчим барих ёстой. Нэгд, баримтын иж бүрэн үнэлгээ – бүх төстэй гэрээ, хэлцлийг хамтад нь авч үзэх, хоёрт, хуулийн нэг мөр хэрэглээ – ижил нөхцөлд адил эрх зүйн үнэлгээ өгөх, гуравт, эрсдэлийн шинжилгээ – тухайн шийдвэрийг гаргах үеийн эдийн засгийн нөхцөл байдлыг харгалзан үзэх.
 
-Та энэ хэргээр нийтэд юуг харуулж байна гэж дүгнэж байна вэ?
 
-Энэ кейс нь зөвхөн нэг компанийн асуудал биш. Харин шүүхийн хараат бус байдал, хууль тэгш үйлчлэх зарчим бодитой хэрэгжиж байгаа эсэхийг шалгах тест болж байна. Хэрэв ижил нөхцөлд өөр өөр хандлага хэрэглэвэл иргэдийн шүүхэд итгэх итгэл сулрах эрсдэлтэй.
 
-Цаашид ийм асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх ёстой вэ?
 
-Нэгдүгээрт, ижил төстэй бүх гэрээ, шийдвэрүүдийг хуулийн хүрээнд шалгах шаардлагатай. Хоёрдугаарт, эрүүгийн болон иргэний эрх зүйн заагийг тодорхой ялгах, эдийн засгийн шийдвэрийг заавал гэмт хэрэгт тооцох хандлагаас зайлсхийх хэрэгтэй. Гуравдугаарт, шүүхийн хараат бус байдлыг бодитоор хангах институцийн баталгааг бэхжүүлэх хэрэгтэй.
 
Н.БУЯНЖАРГАЛ
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
]]> zulaa Mon, 15 Jun 2026 20:50:56 +0800 Энхийг сахиулагч Б.Лхагважав: Байнгын шахуу буудалцаан дунд амьдардаг оронд үүрэг гүйцэтгэх нь мэргэжлийн ур чадвар, сэтгэл зүй, бие махбодын бэлэн байдлыг маш их шаарддаг http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19443 http://beta.nutag.mn/index.php?newsid=19443
Манай улс 2002 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго улсад анхны хоёр цэргийн ажиглагчаа илгээсэн. Тэр цагаас хойш өнөөг хүртэл давхардсан тоогоор 23 мянга гаруй цэргийн алба хаагч энхийг дэмжих ажиллагаанд оролцжээ. Бид БНӨСУ-д Энхийг дэмжих ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэсэн 14 дүгээр ээлжийн цэргийн багт Төлөвлөлтийн офицероор үүрэг гүйцэтгэсэн энхийг сахиулагч Б.Лхагважавтай ярилцлаа.
-Энхийг дэмжих ажиллагаанд хэзээ явахаар шийдвэр гаргасан бэ?
-Миний бие 2024-2025 онд БНӨСУ-д үүрэг гүйцэтгэсэн. Би 2024 он гаргаад өөртөө зорилго тавьсан. Мэргэжлийн цэргийн хүн юм чинь энхийг дэмжих ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэж цэргийн ур чадвар, туршлага, дадлагаа ахиулах зорилго тээж, эхний сараасаа өөрийгөө ажиллагааны сонгон шалгаруулалтад бэлдсэн. Биеийн тамир, эрүүл мэнд, сэтгэл зүйгээ хангаж эхэлсэн. Тэгээд сонгон шалгаруулалтад тэнцэж, ажиллагааны өмнөх бэлтгэлдээ гарсан даа.
-Үүрэг гүйцэтгэхээс өмнөх ажиллагааны бэлтгэл их чанга даваа гэж ярьдаг?
-Ер нь бол ажиллагааны өмнөх бэлтгэл дээр бид газар орон дээр гүйцэтгэх үүрэг гүйцэтгэлийнхээ бэлтгэлийг урьдчилан бүрэн хангаж байна гэсэн үг. Энэ бэлтгэл дээр цэргийн алба хаагчид өөрийн мэргэжлийн ур чадвараа чадваржуулж авдаг. Зэвсэгт хүчин байхгүй бол эх орон байхгүй. Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал Батлан хамгаалах салбар, Зэвсэгт хүчинтэй шууд холбоотой байдаг. Тийм ч учраас энэ салбарт ажиллаж байгаа офицер, ахлагч бид мэргэжлийн, мэргэшсэн байх учиртай. Тиймээс энэ бэлтгэл дээр хүн нэг бүр хичээдэг болов уу. Тухайлбал, Энхийг дэмжих ажиллагааны өмнөх бэлтгэлийн үеэр 30 км-ийн маршийг 30 кг ачаа үүрч 3-4 удаа үйлддэг. Энэ нь цэргийн алба хаагчдын тэсвэр тэвчээр, сургалт бэлтгэлийг шалгасан амаргүй даваа байдаг. Энэ мэтээр бид ажиллагааны өмнөх бэлтгэлээ сайн хангаж, үүрэг гүйцэтгэхэд бэлэн болж бэлтгэгддэг.
-Тухайн газар оронд та бүхний гүйцэтгэх үүргийн талаар тодруулбал?
-НҮБ-ын мандатад заасан үүргүүд байдаг. Хамгийн гол үүрэг бол энгийн иргэдийг хамгаалах, аюулгүй байдлыг хангах, мөн НҮБ-ын ажилтнуудыг хамгаалах, эд хөрөнгийг хамгаалах, хүмүүнлэгийн ажлуудыг явахад дэмжлэг үзүүлэх гэсэн гол үүргүүдээ бид биелүүлдэг. Бидний өдөр тутмын үүрэг бол байнгын эргүүл цувааны үйл ажиллагааг явуулах юм. Ингэснээрээ орон нутгийн иргэд маань НҮБбиднийг хамгаалж байгаа юм байна. НҮБэнд байгаа юм байна гэсэн итгэл үнэмшлийг тэдэнд өгч байдаг
Алба хаагчид өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд Бүгд Найрамдах Өмнөд Судан Улсын энгийн иргэдийг хамгаалах, НҮБ-ын бааз, ажилчдын аюулгүй байдлыг хангах, хүмүүнлэгийн байгууллагын үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх зэрэг үүргээ цагийн тогтворгүй байдал, цаг агаарын хүнд нөхцөлд амжилттай гүйцэтгэсэн.Үүрэг гүйцэтгэх хугацаанд Монгол Улсаас НҮБ-ын дэргэд суух байнгын төлөөлөгч Н.Анхбаяр, цэргийн зөвлөх бригадын генерал Г.Болор, мөн Батлан хамгаалахын сайд асан С.Бямбацогт, ЗХЖШ-ын дарга тэргүүтэй ажлын хэсэг ажиллагааны газар оронд ирж, цэргийн багийн үүрэг гүйцэтгэлтэй танилцаж байсан.
-Танай цэргийн багийн ээлжин дээр зэвсэгт мөргөлдөөн болсон гэж сонссон?
-Тухайн оны 4,5 дугаар сар манай цэргийн багийнхны хувьд их ачаалалтай, бас хүнд гэж хэлж болох сарууд байсан. Тухайн нутаг оронд цагийн байдал тогтворгүй болсон. Монгол Улсын батальон нийт таван байрлалд бие даан үүрэг гүйцэтгэдэг. Үүний нэг болох Абьемном сууринд Сүбээдэй түр ажиллагааны баазад үүрэг гүйцэтгэж буй манай бие бүрэлдэхүүний ойр орчимд хоёр аймгуудын хооронд малын хулгайнаас үүдэлтэй зэвсэгт мөргөлдөөн 4 дүгээр сард гарч эхэлсэн. Энэ мөргөлдөөнөөс үүдэлтэй олон арван хүний амь эрсэдсэн. Иймээс орон нутгийн удирдлага, энгийн иргэд НҮБ руу хандаж, манай хариуцлагын бүс дэх алба хаагчдаас тусламж хүсч ирсэн. Мөргөлдөөн ойролцоогоор 10-аад хоног үргэлжилсэн. “Зэвсэгт мөргөлдөөн боллоо. Буун дуу гарлаа” гэсэн мэдээгээр манай Монбаттын захирагчийн шийдвэрээр штабын даргаар ахлуулсан хүч нэмэгдүүлсэн бүлгийг томилгоожуулж хүч нэмэгдүүлсэн. Юнити мужид болсон энэ зэвсэгт мөргөлдөөний үеэр хүч нэмэгдүүлж очсон бүлэг маань энгийн иргэдийг түр хамгаалах хэсэг буюу байрыг байгуулаад тэндээ 1500 орчим иргэн, НҮБ-ын ажилчдыг бүрэн хамгаалалтад авч ажилласан. Энэ үед өмнөд хэсгийн удирдлага, орон нутгийн удирдлага, НҮБ-ын хүчний командлалын удирдлагатай байнгын холбоотой, байнгын үүрэг чиглэл авч ажиллаж байсан. Мөн давхар Монгол Улсынхаа Батлан хамгаалах салбар, Зэвсэгт хүчнийхээ дээд удирдлагуудад авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ, мэдээллээ шуурхай хүргэж ажиллаж байсан.
-Энэ мөргөлдөөн малын хулгайнаас үүдэлтэй гэж байна. Энгийн иргэдийг бодохгүйгээр зэвсэгт мөргөлдөөн болж байна гэдэг нь харамсалтай юм?
-Энэ бол дотоодын зөрчил.Омог хоорондын зөрчил байсан. Абьемном суурингийн иргэд өөрийн газар нутагт малаа маллаад явж байхад нь Маяом аймгийн иргэд ирээд малыг нь эхлээд дээрэмдсэн байгаа юм. Дээрэмдүүлсэн хүүхдүүд буцаж гэртээ ирээд томчууддаа хэлсэн. Ингээд Маяом руу очоод ганц нэг хүнийг хороосон юм билээ. Тэгээд өс хонзонгийн сэдэлтэйгээр маргааш нь Абьемном руу дайраад замдаа тааралдсан юм бүхнийг нь сүйтгэж шатаагаад, хүмүүсийг буудаад зэвсэгт мөргөлдөөн эхэлсэн. Үүнээс үүдээд энэ суурин буцаад хөл дээрээ босоход урт хугацаа зарцуулсан байдаг. Бид тэнд тайван байдлыг хангаж ажилладаг байсан болохоор нутгийн удирдлагууд болон энгийн иргэд нь манай батальоныхныг хүндэлж найрсгаар хандаж талархал хэлдэг байсан. Би ч гэсэн цувааны хамгаалалтад явж байхад монгол цэргүүдийг хүндэлж байнга сайхан үгс хэлж байхыг сонсож явлаа. Монголчууд байгаа цагт их тайван, энх тайван байна гэж тэд итгэж найдаж явдаг хүмүүс. Тэр ч утгаараа тайван бус тогтворгүй цагийн байдал үүсэнгүүт хамгийн түрүүнд манай батальонд хандаж, энгийн иргэд аврал гуйгаад ирдэг. Тэр үед манай энхийг сахиулагчид түргэн шуурхай ажиллаж, соргогоор аливаад хандаж, энгийн иргэдийг аюулгүй байдалд хамгаалалтад авсан даа.
-Ийм зэвсэгт мөргөлдөөнүүд гэнэт болдог уу?
-Тийм. Энэ зэвсэгт мөргөлдөөн бол эртнээс төлөвлөсөн биш, малын хулгайнаас үүдэлтэй учраас гэнэт л үйл явдал нь өрнөж байгаа юм. Нэг өглөө босоод ирэхэд л ийм болсон. Бид бүх баазуудтайгаа 24 цагаар холбоотой байдаг.Тэндээсээ үүрэг гүйцэтгэлийн мэдээлэл, цагийн байдлын мэдээлэл тогтмол авч ажилладаг. Гэнэт л нэг өглөө Сүбээдэй баазаас “Энд ийм буун дуу гарлаа”, “Буудалцаан болж байна”, “Энгийн иргэд нүдэн дээр нэгнийгээ буудаад яваад байна” гэсэн мэдээлэл ирсэн. Үүний дагуу секторын командлагчаас үүрэг аваад батальоны удирдлага шуурхай арга хэмжээ авч, чиглүүлээд хурдтайгаар бид ажилласан.
Тэнд ямар ч хамаагүй албан бус шалганууд байж байдаг. Тэр хүмүүс НҮБ-ын ажилтнууд, энгийн иргэдэд өс хонзонгоор халдах, довтлох орчин нөхцөлийг гаргах боломжтой байдаг. Ер нь тэнд нэг минут сонор сэрэмжээ алдаж болохгүй, байнгын л 360 хяналтан дотор үүргээ гүйцэтгэж байдаг. Хаанаас, хэзээ, хэн халдахыг эс мэднэ. Тиймээс маш эрсдэлтэй, хариуцлагатай албанд монгол цэргүүд үүрэг гүйцэтгэдэг. Бидний үүрэг гүйцэтгэх үед мөн 5 дугаар сард хойд Суданаас дүрвэгсэд олноор орж ирсэн үйл явдал болсон. Бид тэдний аюулгүй байдлыг нь ханган, 800 орчим дүрвэгч бүхий цувааны хамгаалалтыг өндөр түвшинд зохион байгуулсныг одоо эргээд ярихад бас том ажил байсныг дурдмаар байна.
-Яагаад дотооддоо зөрчил, мөргөлдөөнүүд гараад байна вэ?
-Ер нь зөрчилдөөний шалтгаан гэх юм уу даа. Аль омог нь Засгийн газрын эрхийг гартаа барих вэ гэдгээс үүдэлтэй байдаг гэж хэлж болно. Үүнээс үүдэлтэйгээр удирдлага гартаа авах зорилгоор хоорондоо зөрчилдөж байгаа. Үүнээс гадна ядуу буурай орон, тэнд ямар ч хөгжил байхгүй, иргэд дотроо эв нэгдэлгүй зөрчилдөөд ирэх юм бол улс орон ямар амархан сүйрч болдгийг шууд харж болно. Тэгэхээр эндээс бид хоорондын эв нэгдэл гэдэг ямар чухал юм бэ гэдгийг хараад ойлгоно. Хоорондоо эв нэгдэлгүй, хөгжилгүй байдлаас болоод хоорондоо зөрчилдөж байгаа юм. Дээр нь өлсгөлөнд нэрвэгдсэн газар орон. Малын хулгай гэдэг бол хоолоо олж идэхийн төлөөх л тэмцэл. Иймэрхүү байдлаас болж тэнд зөрчил мөргөлдөөнүүд гарч байдаг.
-Энгийн иргэд нь чөлөөтэй буу зэвсэг бариад явж байдаг юм уу?
-Тэнд хууль бус зэвсгийн наймаа явагдаж байдаг. Хууль бусаар зэвсэг олж аваад өөрсдөө эзэмшдэг. Мөнгөтэй л бол хэн ч, хаанаас галт зэвсэг худалдаж авах боломжтой. Энэ нь нэг талаар хэвийн харагдах хэрнээ хууль бус. Орон нутгийн иргэд нь хаа ч явсан хүн болгон шахуу буутай явж байдаг. Бүр сургуулийн насны хүүхэд хүртэл автомат үүрчихсэн малаа хариулаад, эсвэл гудамжаар явж байдаг. Тэнд ямар үед гал нээх вэ, ямар нөхцөлд буугаа дүрмийн дагуу ашиглах вэ гэсэн мэдлэг огт байхгүй хэрнээ амиа хамгаалах үүднээс барьчихсан явж байдаг гэж хэлж болох юм. Тэдгээр хүмүүс НҮБ-ын алба хаагчид болон ер нь хэн ч бай өөдөөс нь гал нээх эрсдэл бий гэсэн үг. Ийм эрсдэлтэй газар оронд энхийг сахиулагчид өдөр тутамдаа үүрэг гүйцэтгэнэ.
-Засгийн газраас нь энэхүү байдал дээр хяналт тавьдаг юм болов уу?
-Биднийг үүрэг гүйцэтгэх үед буюу нөгөө зэвсэгт мөргөлдөөний дараагаар Засгийн газраас нь хууль бус зэвсэг эзэмшиж байгаа иргэдийг зэвсгээ хураалгах ажиллагааг эхлүүлсэн. Ерөнхийдөө гурван үе шатаар хураах ажиллагаа явагдсан. Эхнийх нь аймаг, сумдын иргэдийг сайн дураар өөрсдийн хүсэл сонирхлоор зэвсгээ хураалгах ажлыг эхлүүлсэн. Зэвсгээ хураалгаснаар ямар нэг зөрчил, мөргөлдөөн болохгүй. Та бүхний аюулгүй байдлыг хамгаална гэж ухуулж байсан. Дараа нь сектор, бүс нутгийн хэмжээнд явагдсан. Сайн дураар зэвсгээ хураалгахгүй бол хүчээр хураана гэсэн ажлыг явуулсан. Манай батальонаас энэ үйл ажиллагааны аюулгүй байдлыг бас хангаж ажиллаж байсан.
-Тэнд дээрх зөрчил, мөргөлдөөнийг олон бүлэглэлүүд гаргадаг уу?
-Өмнөд Суданд хоёр бүлэглэл байдаг л даа. Хоёр нам гэсэн үг. Хоёр нам хоорондоо өрсөлддөг.Энэ нь энхийн биш, зэвсэгт мөргөлдөөн байдлаар өөрсдийн байр сууриа илэрхийлдэг. Хоёр намын тогтолцоо л өрсөлддөг. Хэн нь Засгийн газраа барих вэ, удирдах вэ гэдэг дээр үйл ажиллагаа явагддаг. Өөрсдийнх нь өрсөлдөөнд энгийн иргэд нэрвэгдэж үрэгдэж байдаг. Энэ бүхнээс хараад дүгнэхэд, хоорондоо эв нэгдэлгүй байхын хор уршгийг л энэ улс харуулж байгаа гэж бодож байна. Энэхүү улс 2001 онд тусгаар тогтнолоо зарласан хамгийн залуу улс. Байгалийн баялагтай ч улс орондоо ашиглаж чадаагүй, энгийн иргэд нь туйлдаж ядуурсан, өрөвдөлтэй улс орон. Зэвсэгт мөргөлдөөний үед энгийн иргэдийн гэдсийг хүүлээд орхисон зэрлэг балмад, нүд халтирам хэцүү дүр зургийг хүртэл хардаг. Монголд бид аюулгүй байдалдаа, цаг үеийн тогтворгүй байдалд санаа зовдоггүй. Харин амь амьдрал, ажил үйлс, ар гэр, хамт олон, өнөөдөр ба ирээдүйг төлөвлөж төсөөлж амар тайван амьдарч байна. Гэтэл зэвсэгт мөргөлдөөнөөс үүдэлтэй байнгын шахуу буудалцаан дунд амьдардаг оронд үүрэг гүйцэтгэх нь мэргэжлийн ур чадвар, сэтгэл зүй, бие махбодын бэлэн байдлыг маш их шаардаж байдаг. Ганц өдөр биш, нэг жилийн хугацаанд тэнд үүрэг гүйцэтгэж байна. Нэг жил гэдэг бол маш богино хугацаа хэрнээ урт, урт хэрнээ богино хугацаа байдаг юм билээ.
-Энхийн үйлсэд хамт зүтгэж байгаа цэргийн алба хаагчдаа хараад юу бодогддог байсан бэ?
-Манай улс 1996 онд энхийг дэмжих ажиллагаанд оролцох хүсэл эрмэлзлээ илэрхийлж байжээ. Ингээд 1999 онд Монгол Улсын Засгийн газар, НҮБ харилцан ойлголцлын бичгийг байгуулснаар Монгол Улс энхийг дэмжих ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэх эрх зүйн үндэс тавигдсан юм билээ. 2002 онд анхны хоёр цэргийн ажиглагчаа илгээснээр өнөөдөр бид энэ ажиллагаанд оролцож үүрэг гүйцэтгэх боломж гарсан гэсэн үг. Өнөөдөр Монголын энхийг сахиулагчид мэргэжлийн ур чадвар, тэсвэр тэвчээр болон ямар ч цагийн байдалд дасан зохицох чадвартай талаар НҮБ болон бусад үүрэг гүйцэтгэсэн дэлхийн цэргийнхний дунд яригдаж, үнэлэгдэж ирснээс харахад цэргийн алба хаагчдаараа бахархдаг. Жил бүр үүрэг гүйцэтгэхээр эх орноосоо явдаг батальонууд өмнөх жилүүдийнхээ амжилтуудыг бататгаж, чадварлаг үүргээ гүйцэтгэж байгааг харах сайхан байдаг.
 
Б.Нандинцэцэг
ӨДРИЙН СОНИН
]]> zulaa Wed, 03 Jun 2026 19:19:35 +0800