-Өнгөрсөн нэг жилийн хувьд би боловсролын салбарт тулгамдаад байгаа асуудлуудаа эрэмбэлээд хамгийн нэгдүгээрт анхдагч суурь хэрэгцээ болсон норм стандартын дагуу баригдсан сургуулийн хүртээмж гэж гаргасан. Үүнийхээ дагуу судалгаа хийж явсаар байгаад төсөв, Сангийн яаман дээр 108 сургууль, 95 цэцэрлэг шинээр барихаар тусгуулсан. Ирэх 2030 он хүртэлх таван жилийн төлөвлөгөөнд орчихсон. Эдгээрийг нэг ангидаа 50, 60 хүүхэдтэй, даац нь хэд дахин нэмэгдчихсэн сургууль, цэцэрлэгүүдийн ачааллыг бууруулахын тулд барих юм. Хотод 84, орон нутагт 24 сургууль баригдана. Орон нутагт ч гэсэн даац нь маш их хэтэрсэн сургуулиуд байна. Энэ бол шинээр барих л асуудал яригдаж байгаа. Түүнээс биш өмнө нь төсөвт суусан, өргөтгөл зэрэг бол биш. Харин энэ удаагийн чуулганы завсарлагаанаар ингэж даац хэтэрсэн сургуулиудаас тавыг нь сонгоод бодит нөхцөл байдалтай нь танилцлаа. Баянзүрхийн 14, Хан-Уулын 34, Сүхбаатарын хоёрдугаар сургуулиар очсон. Даац нь хэд дахин нэмэгдчихсэн, багш нарынхаа өрөө, өлгүүр байх газраа анги танхим болгочихсон.

Зарим нь ойролцоох байрны подваль хүртэл түрээсэлж хичээлээ явуулж байна. Тэгвэл Сонгинохайрхан дүүрэг дэх 65 дугаар сургууль гэж бий. Түүний хажууд хоёр ч сургууль шинээр баригдсан байгаа юм. Үүнээс өмнө ачаалал нь мөн хэтэрчихсэн байсан. Хоёр сургууль баригдсанаар ачаалал маш сайн буурч, багш, сурагчдын сурлагын амжилт, чанар дээшилсэн байна. Мөн Эрдэнэт, Булганы багш нартай уулзаж, ажлын орчин нөхцөл, нийгмийн асуудал, цалингийн нэмэгдэл гээд олон зүйлээр ярилцаж, “Боловсролыг дэмжих жил” болгон зарласантай холбоотой хөрөнгө оруулалтуудын талаарх мэдээллийг өгч ажиллалаа.

-Дулаан хангамж, эрчим хүчийг бид тооцохгүй. Хүүхдийн эрх зөрчигдөөд, чанартай боловсрол авч чадахгүй байгаа л асуудал. Нэг ангид 40-өөс дээш хүүхэд сурч байгаа тохиолдолд ямар ч чанартай сургалтын тухай ярих боломжгүй. Тийм болохоор төр өөрөө төрийн өмчит сургуулиудын үүсгэн байгуулагч учраас үүргээ хүлээж энэ бүхнээ барьж байгуулах ёстой. Нийслэл өөрөө зөвшөөрч, ерөнхий төлөвлөгөөгөөрөө барилга барих зөвшөөрөл өгч байна гэдэг чинь энэ бүхнийг тооцсон л байгаа шүү дээ. Хамгийн гол асуудал нь Улаанбаатар хотод газар л байгаа юм. Энэ жил Азийн хөгжлийн банкнаас 150 сая ам.долларын хөнгөлөлттэй зээл орж ирнэ. Үүгээр 41 төсөл хөтөлбөр буюу 32 сургууль, есөн цэцэрлэгийн барилга барих юм. Үүнд нь бид саналаа өгөөд явж байгаа. Мөн нийслэлээс нийтдээ 33 байршилд газар чөлөөлөлт хийсэн байна.

-Сайд гэдэг чинь тухайн салбарын бодлогыг тодорхойлж, барьж байгаа хүн шүү дээ. Гэтэл байнга солигдоод байхаар залгамж чанар нь алдагдаад, зарим ажил нь зогсоод, тухайн салбар унадаг юм байна л даа. Уг нь боловсрол бол улстөржиж огт болохгүй салбар байгаа юм. Харамсалтай нь эхнээсээ улстөржилт ихтэй байчихав уу л гэж харж байна. Тэрийгээ дийлсэнгүй, нөгөө талаас сайдын манлайлал зэрэг нь жаахан дутав уу гэж бодож байгаа. Цалин нэмүүлэх ажил хаялт гээд өнгөрсөн хугацаанд нэлээд амаргүй л байх шиг боллоо. Гэвч би өнөөдөр сайн байсан, муу байлаа гэж хэлж мэдэхгүй байна. Чадахаасаа чадахгүй хүртлээ л хийгээд үзэж байна уу гэж харж байсан. Дараагийн сайд нь боловсролын салбарыг бодсон, туршлагатай, улстөржихгүй хүн байгаасай. Түүнээс биш улстөржөөд бидний ярьж байгаа шинээр барих сургууль, цэцэрлэгийн барилгын ажлыг үүнийг хийхгүй ээ гээд л тас цохиод унавал нэмэргүй. Мөн бидэнд зөвхөн барилгаас гадна багшийн хомсдол гэж бас нэг том асуудал бий. Одоо 5000 багшийн дутагдалтай гэдэг ч нэмээд 14 мянган багш бидэнд хэрэгтэй. Тиймээс энэ талын бодлогын зүйлүүд ч энд яригдаж байгаа. Мэдээж аль нэг сайдаа солих нь Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн асуудал. Харин шинээр тавигдаж байгаа хүнд нь миний хувьд чуулганы хуралдаан дээр захиж хэлэх зүйлүүдээ хэлнэ гэж төлөвлөж байна.

-Өнөөдөр/өчигдөр/ Өргөдлийн байнгын хорооны хуралдаан болж, би оролцсон. Байнгын хороон дээр энэ асуудлыг тал талаас нь ярилаа. Энэхүү зөвхөн энэ жил гарч ирээд байгаа зүйл биш. Олон жил ужгирчихсан зүйл. Тийм байтал үүн дээр арга хэмжээ авч, цогц бодлого явуулаагүй өдий хүрсэн нь харамсалтай. Миний хувьд үүн дээр хэд хэдэн санал хэлдэг юм. Нэгдүгээрт, анги дүүргэлт их, даац хэтрээд байгаа чинь үүний гол шалтгаан. Адаглаад хувийн орой зай алга болоод ирэхээр шахцалдах, элдэв үнэр үнэртлээ, бүдүүн тарган байна гэдгээс эхлээд хүүхдүүдийн дунд маргаан үүсч эхэлдэг. Тэр нь даамжирсаар нэгнийгээ дээрэлхэх, хүний санаанд оромгүй зүйл болдог. Биед нь ил шарх сорви үүсч байж, эмнэлэгт очиж л мэдэгдэж байна шүү дээ. Хүүхдүүдийн 33 хувь нь багш нартаа итгэдэггүй гэсэн тоог салбар яамнаас хэлж байна лээ. Үүнийг яаж байхгүй болгож өөрчлөх вэ гэхээр хүүхдийг хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцуулж, цагийг зүй зохистой ашиглаж сургах хэрэгтэй. Одоо чинь дараагийн ээлж орж ирлээ гээд сургуулиас нь бараг хөөгөөд л гаргаж байгаа. Энэ чинь эргээд илүү их цаг завтай болгоод байна. Мөн сургуулийн соёл гэж зүйл бий. Өглөө орж ирэхэд нь мэндэлдэг, нэгэндээ тусалдаг, адаглаад шатаар өгсөж уруудахдаа баруун, зүүн гараа бариад явчихдаг зэрэг байдлыг хэвшүүлэх хэрэгтэй. Үзэл суртлын юм шиг хэрнээ үүнийг хэвшүүлчих юм бол тэр дээрэлхэлт гэдэг зүйл байхгүй болно. Нөгөө талаас багш нарыг ч хуваарилж байгаад хүүхдүүдтэй нь ажиллуулах хэрэгтэй. Нэг багш сургуулийн бүх хүүхдэд шаардлага тавих биш, 10 дугаар ангийн багш нар нийлээд зөвхөн тэр хүүхдүүдтэйгээ тулж ажиллавал хүмүүжил, сурлага, эрүүл мэнд тал дээр нь илүү ахиц гарна. Эргээд тэр багш нараа удирдлага, сэтгэл зүйч нь арга зүйгээр хангадаг байх нь чухал. Тэр ч бүү хэл сургуулийн удирдлага, сэтгэл зүйчдийг нь ч мэргэжлийн холбоодоор дамжуулаад арга зүйд сургадаг байх ёстой.

-Дээрэлхэлт гарахаас нь өмнө сэргийлж л ажиллах ёстой. Түүнээс биш гарсных нь дараа хууль шүү гээд, нийгмээр цоллоод яваад байх нь тийм ч зохимжтой арга хэмжээ биш. Яг нарийндаа гадагшаа сургуульд явъя гэвэл Монгол дахь тэр хувийн хэрэгт бичсэн зүйл огт хамаагүй шүү дээ. Ер нь хүүхдүүдэд ингэж болохгүй гэдгийг л ухамсарт нь суулгаж өгөх ажлыг сургуулиуд хийх хэрэгтэй.

 

  -Гамшиг гэдэг зургаахан үсэгтэй энэ үгэнд хүний амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд шууд нөлөөлж, улс орны нийгэм, эдийн засагтай холбоотой бүхэл бүтэн хөгжлийн үе шатыг өөрчлөх маш том агуулга оршиж байдаг. Учруулж буй хохирол нь улс орнуудыг он удаан жилээр хөгжлийг нь сааруулах, маш олон хүний амь насыг авч одох аюултай. Гамшгийн ямар нэгэн аюул тохиолдоод, түүний улмаас ихээхэн хэмжээний хохирол учрах, дараа нь учирсан хохирлыг арилгахад нийгэм, эдийн засгийн чадавх хүрэлцэх нөхцлөөр гол төлөв тодорхойлогдож байдаг юм. Манай улсын Гамшгаас хамгаалах тухай хуульд гамшиг гэсэн нэр томъёог хуульчлан оруулж өгсөн. Аюулт үзэгдэл, ослын улмаас олон хүний амь нас, эрүүл мэнд хохирох, мал амьтан олноороо хорогдох, эд хөрөнгө, музейн үзмэр, цуглуулга, түүх, соёлын дурсгалт зүйл, хүрээлэн байгаа орчинд улс орон болон орон нутгийн эдийн засаг, нийгмийн дотоод нөөц боломжоос давсан хохирол учрахыг гамшиг гэнэ гээд тодорхойлчихсон байгаа. Эндээс харахад, гамшиг ямар хэмжээний хохирол дагуулах боломжтой нь тодорхой байна. Бидний хувьд гамшгийн улмаас учрах хохирлыг бууруулахын тулд урьдаас хэрхэн тосож бэлдэх вэ, цаашид тохиолдох магадлал хэр вэ гэдэг дээр голчлон анхаарлаа хандуулж гамшгийн эрсдэлийн удирдлагыг хэрэгжүүлж байна.

-Гамшгийн эрсдэлийн удирдлагыг хэрэгжүүлэх гэдэг нь гамшгийн эрсдэлийн үнэлгээнээс эхэлнэ. Гамшгийн эрсдэлийн үнэлгээ гэсэн бүтэн бүлэг 2017 онд Гамшгаас хамгаалах тухай хуульд шинэчилсэн найруулгаар орсон нь эрх зүйн хувьд том өөрчлөлт авчирсан. Өмнөх хуульд ганцхан заалт байсан юм. Тэгэхээр гамшгийн эрсдэлийн үнэлгээг хийж байж цаашдын төлөв байдлаа тогтооно. Магадгүй, ирээдүйд ийм эрсдэл учирч болзошгүй гэдгийг тодорхойлох, тодорхойлсон эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээг авах нь бидний үүрэг юм. Гамшгийн улмаас хүн, мал амьтан, эд хөрөнгө, хүрээлэн буй орчинд учирч болзошгүй хохирлын магадлалыг гамшгийн эрсдэл гэж үзнэ. Эрсдэлийг аюул, өртөх байдал, эмзэг байдал, чадавхын харилцан хамаарлаар тодорхойлж болно. Ямар төрлийн аюул тохиолдох, аюулд хэн, юу өртөх, мөн өртөж буй элементүүд хэр эмзэг байх вэ, тухайлбал эмзэг гэдэгт хамгийн түрүүнд өртөж амь насаа алдах магадлалтай хүн ам, эсвэл шатаж, дэлбэрэх магадлалтай ямар объект, усанд автаж болзошгүй барилга байгууламж гэх мэт, тэгээд үүнтэй тэмцэх чадавх ямар байна вэ гэдэг хэмжээсээр эрсдэлийг тодорхойлж байгаа юм.   

-Аюулыг байгалийн болон хүний үйл ажиллагаатай холбоотой хэмээн хоёр том бүлэг болгон ангилан үздэг. Байгалийн аюул нь дотроо геологи, биологи, ус, цаг уурын гаралтай, сансрын гаралтай (сансарт байгаа биет буух, солир унах, агаар мандлын ионжсон салхи), хүрээлэн буй орчны гаралтай гэж хуваагдана. Монгол Улсын хувьд жилийн дөрвөн улиралд дөрвөн өөр, эрс тэс байгалийн гаралтай аюулт үзэгдлүүд тохиолдож байна. Өвлийн улиралд гэхэд өвөлжилт хүндэрч зуд, мөн хүчтэй цасан салхи, шуурга, хэт хүйтрэлтийн аюул тохиолдож байна. Уур амьсгалын өөрчлөлтөд Монгол Улс ихээхэн хэмжээгээр өртөж байгаагийн нэгэн илрэл нь сүүлийн 80 гаруй жилийн байдлаар буюу 1940 оноос хойш агаарын хэм дунджаар 2.50С орчмоор дулаараад байна гэсэн тооцооллыг эрдэмтэд гаргасан. Дэлхийн дунджаас Монгол Улсын дундаж агаарын хэмийн өсөлт маш их байна гэсэн үг. Зөвхөн агаарын хэмийг авч үзэхэд л ийм нөлөө гарч ирж байгаа юм. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас хавартаа хүчтэй салхи шуурга ихтэй, шар усны үер, хуурайшилтаас шалтгаалан ой, хээрийн гал түймрийн давтамж өндөр байна. Зундаа ган, мөн гэнэтийн аадар бороо үер, аянга, намартаа ой хээрийн түймэр гээд эрс тэс дөрвөн улиралд өөр өөр гамшгийн аюулт үзэгдэл тохиолдож, үүнээс үүсэх хохирлын хэмжээ буурахгүй байна. Объектын гал түймэр, газ дэлбэрэх, уул уурхайд нуранги үүсэх зэрэг хүний үйл ажиллагаа, үйлдвэрлэл технологийн горим зөрчигдөх ослууд гарсаар байна.

-Монголчууд өнө удаан жил нутагтаа суурьшсан, жилийн дөрвөн улиралдаа дасан зохицож амьдарч ирсэн уламжлалтай. Гэтэл одоогийн орж ирж байгаа уур амьсгалын өөрчлөлт нь маш хурдацтайгаар Монгол Улсад явагдаж байгаа нь малчдад дасан зохицох хугацаа өгөхгүй байгаа юм. Зудын гамшиг 12 жилийн мөчлөгтэй гэж монголчууд ойлгож ирсэн ч зөвхөн 2010 оноос хойш 6-7 өвөл нөхцөл байдал хүндэрч зудын түвшинд хүрсэн байх жишээтэй. Энэ болгонд хурдан хугацаанд дасан зохицож, мал сүргээ хамгаалах, өөрийнхөө ахуй амьдралаа зохицуулах асуудал гарч ирж байгаа.  Хамгийн сүүлийн зуд 2023-2024 онд болсон. Тэр нь төмөр зуд /шилэн ч гэж ярьдаг/ буюу сүүлийн 50 жилд ороогүй их цастай байсан. Зарим газраа хоёр метр зузаантай цас орсон шүү дээ. Бид зудын гамшгаас урьдчилан сэргийлэх боломжтой. 

-Өвөлжилт хүндрэх эсэх нь цаснаас гадна зунаасаа хамаардаг. Энэ жил зуншлага зарим нутгаар  нэлээд тааруу, гантай байлаа. Тиймээс энэ өвлийг яаж давах вэ гэдэг нь бидний чадавхаас хамаарна. Өвс тэжээлээ хэр бэлдэж авсан бэ, дараа нь хүчит тэжээлээ хэр бэлтгэсэн бэ, борог өвс идэж амжихгүй, бэлчээрт гарч чадахгүй байх хугацаанд малаа яаж маллах вэ, мал мах бэлтгэх гээд өвлийг өнтэй давах нь улс, орон нутаг, малчдын бэлтгэлээс ихээхэн хамаарах асуудал юм. Жил бүр УЦУОШХ-ээс өвлийн төлөв байдлыг гаргадаг. Иймээс энэ судалгаан дээрээ суурилаад тухайн нутаг нутгийн үнэлгээ өөр гарч ирнэ. Ерөнхийдөө өвөлжилт хүндрэхээс өмнө эрт сэрэмжлүүлж арга хэмжээ авах нь санхүү, хөрөнгө оруулалттай зайлшгүй холбоотой асуудал юм. Өвөлжилт хүндрэхээс өмнө зарцуулсан зардал зудын гамшгийн үед үүсэж болзошгүй хохирлыг бодитой бууруулна гэж бид үздэг. Зудын нөхцөл байдлыг 2030, 2050 он хүртэл ямар байх вэ гэдэг таамаглал, судалгааг эрдэмтэд хийчихсэн байдаг. Энэхүү судалгаагаар 2020-2022 оны суурь үзүүлэлтээр зудын маш их эрсдэлд байх газар нутгийн хэмжээ 0.5 хувийг эзэлж байна. Тэгтэл 2030 он гэхэд энэ хувь 3.9, 2050 он гэхэд 17.4 хувьд хүрч магадгүй гэсэн тооцоолол гарсан. Өөрчлөлтийн хувь ийм өндөр байгаа.

-Энэ чигээрээ ингээд үргэлжлэх юм бол нөхцөл байдал тийм ч сайхан харагдахгүй байгаа. Онцгой байдлын байгууллагын зудын эрсдэлийг бууруулах салбар дундын зохицуулалтыг хангах, хор уршгийг арилгах ажиллагааг зохицуулах үүрэг хүлээн ажиллаж байна. Зуд гэдэг нь зөвхөн малчдын ч асуудал биш шүү дээ. Хот суурин газарт ч хамаатай асуудал. Учир нь малаа алдаж, амьжиргаанаасаа салсан малчид амьдралын чанараа дээшлүүлэхийн тулд хот, суурин газрыг л бараадах нүүдэл нэмэгдэнэ. 2009-2010 оны зудын дараа хот, суурин газар руу ирэх хүн амын шилжилт хөдөлгөөн эрчимтэй өссөн. Тэд хотод ирээд дахиад шинэ эрсдэлтэй нүүр тулдаг. Ихэнх нь захын гэр хорооллын бүсээр суурьшсан. Төлөвлөгдөөгүй газарт буюу үер усны ам, тог цахилгаангүй газар бууж байна. Тэгэхээр зуд бол зөвхөн хөдөө, орон нутгийн асуудал биш юм. Тэр ч байтугай яаж ажилгүйдэл, ядуурлын түвшинг бууруулах вэ гээд бүр цогцоор нь авч үзэх ёстой асуудал юм. Хот суурин газрын гамшгийн эрсдэлийг яаж бууруулах вэ гэдэг чинь бодлогын маш том асуудал.

-Монгол Улсад тохиолдож болзошгүй гамшгийн аюулыг бид ерөнхийд нь эрэмбэлж үзсэн. Түгээмэл тохиолдох 10 гамшгийн аюулыг сонгож, Монгол Улсын газар нутгийн хэмжээнд аюулын өртөх байдлаар авч үзвэл газар хөдлөлтийн аюул (500 жилийн эргэн тохиох магадлалаар) хамгийн эхэнд эрэмблэгдэж байна. Дараа нь хохирол багатай ч тохиолдох магадлалаараа аянга орж байна. Тэгээд ган, зуд гээд үргэлжилнэ. Газар хөдлөлтийн аюул бүр хэдэн зуун жилийн дараа тохиолдох холын мөчлөгтэй хэр нь түүнээс учрах хор хөнөөл маш ихтэй. Өнөөдөр хүн төрөлхтөн газөр хөдлөлтийн тохиолдлыг урьдчилан тааварлаж чадахгүй хэвээр байна. Монгол Улс газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүсэд байрладаг. Өнгөрсөн зуун жилийн хугацаанд гэхэд л 1905 оноос хойш Монгол Улсад найман магнитудаас дээш дөрөв, долоон магнитудаас дээш 20 орчим томоохон газар хөдлөлтийн тохиолдол бүртгэгдсэн. Эдгээр нь он, сар, өдөртэйгөө, хаана болсон гээд бүр байрлалтайгаа байгаа. Ийм болзошгүй гамшгийн үед тэсэж үлдэх үү, үгүй юу гэдэг тухай л ярина шүү дээ. Тиймээс энэ аюул бидний дэргэд байна. Газар хөдлөлт хэдхэн секундэнд сэгсрээд өнгөрдөг. Тэрхүү 20, 30-хан секунд хэдэн мянган хүний амь насыг авч одох вэ, хэр хэмжээний хохирол учруулах вэ гэдэг нь л хамгийн том асуудал юм. Газар хөдлөлтийн хагарал байна гэдэг нь тэр нутагт энэ аюул тохиолдох магадлал өндөр шүү л гэсэн дохиог илэрхийлж байгаа юм л даа.   

-Онцгой байдлын ерөнхий газарт 3.5 магнитутаас дээш газар хөдлөлтийн  мэдээлэл ООГХ-ээс ирдэг. Газар хөдлөлтийг мэдрэх төхөөрөмжид 3.9 магнитудаас дээш газар хөдлөлтийн чичирхийлэл мэдрэгдвэл олон нийтэд амжиж анхааруулах дохио дамжуулах журамтай. Зарим хүн “Би сая чичирхийлэл мэдэрлээ. Яагаад дохиолол дуугарсангүй вэ” гээд асуугаад байдаг. Тэгэхээр чичирхийлэл бүрийг дохиолол дамжуулдаггүй байх нь. Гамшгаас хамгаалах хууль эрх зүй, бодлогын орчныг сайжруулах чухал ч  барилга, дэд бүтцийн норм, хэм хэмжээ, стандартыг сайжруулах, мөрдүүлэх иргэд, олон нийтийг чадавхжуулах нь хамгаас чухал асуудал болоод байна. Бид эхлээд яаж энэ аюулыг зөвөөр ойлгох вэ. Монголчуудын “Бид газар хөдөлдөггүй, амгалан тайван газар нутагт амьдардаг” гэсэн ойлголт чинь өөрөө буруу. Нийтээрээ нэг тийм сэтгэхүйтэй яваад байдаг байсан нь одоо өөрчлөгдөж байгаа. Өнгөрсөн зуун жилийн хугацаанд тохиолдсон дөрвөн том газар хөдлөлтөд 10 гаруй хүн амь насаа алдсан. Тухайн үед бид тархай бутархай, сийрэг амьдардаг байсан учраас бага хохирол амссан. Гэтэл 1950-иад оноос Монгол Улсад үйлдвэржилт явагдаад хот, суурин газар тэлж, хүн ам олноороо нэг дор суурьших болсон. Өнөөдөр статистикийн мэдээгээр Монгол Улсын хүн амын 71.1 хувь нь хот, суурин газарт амьдарч байна. Тиймээс тухайн үед хөдөө, хээр тохиолдсон аюул өнөөдөр хот, суурин газарт тохиолдвол гамшиг болно. Улаанбаатар хотод нийт хүн амын 49 хувь нь амьдарч байгаа. Улаанбаатар хот орчимд 5-6 газар хөдлөлтийн хагарал байна, Гүнж, Эмээлтийн том хагаралуудтай. Үүн дээр сүүлд нэмэгдсэн нэг хагарал бий. ЖАЙКА-тай хамтран хийсэн эрдэмтдийн судалгаагаар Улаанбаатар хот дундуураа хуваагдсан хагаралтай байна гэсэн. Үүгээрээ юуг хэлэх вэ гэвэл бид газар хөдлөлтийн аюулаас сэргийлж барилга, дэд бүтцийн норм, стандартыг мөрдүүлэх, хот төлөвлөлт, газар ашиглалтаа оновчтой хуваарилах, иргэд олон нийтийг  өөрийгөө болон бусдыг аврах арга ажиллагаанд сургахыг чухалчилж жил бүрийн гуравдугаар сарын дөрөв дэх лхагва гаригийг газар хөдлөлтийн аюулыг таниулах, пүрэв гаригийг дохиогоор ажиллах өдөр болгосон. Энэ мэтчилэнгээр гамшигтай холбоотой нэмэлт мэдээллийг ОБЕГ-ын цахим хуудсаар хүлээн авахад хүн бүрд нээлттэй байдаг.

эх сурвалж: zanadia.mn

-Цагдаагийн байгууллагад энэ оны гуравдугаар улирлын байдлаар Өмчлөх эрхийн эсрэг гэмт хэрэг 124.380 бүртгэгдсэн. Үүнээс бусдын эд хөрөнгийг хулгайлах гэмт хэргийн шинжтэй гомдол, мэдээлэл 80.608 буюу 65 хувийг эзэлж байна. Бүртгэгдсэн гомдол, мэдээллийн 70.331 буюу 87.3 хувь нь нийслэлд, 10.277 буюу 12.7 хувь нь орон нутагт бүртгэгдсэн ба өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 661 буюу 1.3 хувиар буурсан үзүүлэлттэй байгаа.

-Бусдын орон байрнаас эд зүйл хулгайлсан гэмт хэргийг иргэд ихэвчлэн орон байрны хулгай хэмээн ярьдаг шүү дээ. Эрүүгийн хуульд хулгайлах гэмт хэргийг ялангуяа бусдын орон байрнаас эд зүйл хулгайлсан үйлдлийг тодорхой хуульчилж өгсөн байдаг. Өөрөөр хэлбэл “Бусдын эд хөрөнгийг хүч хэрэглэхгүйгээр, нууцаар, хууль бусаар авсан, эсвэл энэ төрлийн гэмт хэргийг хүн байнга амьдардаг, үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай орон байр, тусгайлан хамгаалсан байр, агуулахад нэвтэрч үйлдсэн” бол гэж тодотгож өгсөн. Орон байр гэх ойлголтыг илүү ойлгомжтой байдлаар хуульчилж өгсөн гэсэн үг. Харин энэ төрлийн гэмт хэрэг нь орон нутгаас илүү нийслэлд ихээр үйлдэгддэг. Түүнчлэн Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн 17.1 дүгээр зүйлд “Хулгайлах” гэмт хэргийн үйлдлийг тусгайлан зохицуулсан байдаг. Гэмт этгээдүүд энэ төрлийн гэмт хэрэг үйлдэхдээ эхлээд тухайн объектоо урьдчилан маш сайн судалдаг. Өөрөөр хэлбэл, тухайн объект буюу айл, агуулах, сав, тусгайлан хамгаалсан байр нь хэдээс хэдэн цагийн хооронд хүнгүй, харуул хамгаалалтгүй байдаг. Ойр орчимд нь хяналтын камер, бусад хяналт байгаа эсэхийг явж судлаад гэмт хэргээ үйлддэг. Зарим хүн энэ төрлийн гэмт хэргийг шөнийн цагаар үйлдэгддэг гэж боддог. Гэтэл судалгаагаар өдрийн цагаар илүү их үйлдэгддэг болох нь тогтоогдсон.

Гэр хорооллын айл өрхүүдийн хувьд ихэвчлэн вакум цонхыг нь түлхэж орох, эсвэл түлхүүр тааруулдаг газартай хамтрах, нэвтрэх боломжтой хэсгийг эвдэлж ороод бусдын эд хөрөнгийг хулгайлдаг. Тоо мэдээлэл, дүн шинжилгээнээс харахад, гэр хороолол, зуслангийн бүсийн орон байранд үйлдэгдсэн хулгайлах гэмт хэрэг нь орон сууцны орчимд үйлдэгдсэн гэмт хэргээс их бүртгэгддэг. Үүний шалтгаан нь орон сууцны ойр орчим хараа хяналт сайн байдагтай холбоотой. Харин гэр хороолол, зуслангийн бүсэд хараа хяналт сул байдаг. Орон нутгийн хэмжээнд иргэд цаг үе, улирлын нөхцөл байдалтай холбогдуулан өвөлжөөнөөс хаваржаа, зуслан руу нүүдэг. Тиймээс эзэнгүй орхигдсон орон байр, агуулахад нэвтэрч гэмт хэрэг үйлдэгдсэн тохиолдол бий.

-Ихэвчлэн зөөвөрлөхөд хялбар, овор хэмжээ багатай эд зүйлсийг хулгайлах нь түгээмэл. Үүнд бэлэн мөнгө, мөнгөн аяга, алт мөнгөн эдлэл, гар утас, нөүтбүүк зэрэг шууд худалдан борлуулах боломж өндөртэй эд зүйлс багтдаг. Өөрөөр хэлбэл, онцгой, содон тэмдэглэгээ багатай, зах зээлд амархан зарагдах эд зүйлсийг сонгон хулгайлдаг. Түүнчлэн гэмт этгээдүүд энэ төрлийн гэмт хэргийг үйлдэхдээ тээврийн хэрэгсэл ашиглаж, нэг байршлаас нөгөө байршил руу шилжих буюу аймаг, сум дамжин бүлэг зохион байгуулалтайгаар хулгайн гэмт хэрэг үйлддэг. Мөн хулгайн эд зүйлээ худалдан, борлуулах зорилгоор бусадтай үгсэн тохиролцох зэрэг олон аргыг ашиглаж байна.

-Зарим тохиолдолд гэмт этгээдүүдэд гэмт хэрэг үйлдэх сэдэл өгч байна. Ер нь орон байрны хулгайн гэмт хэргийн гол шалтгаан нөхцөл нь иргэд өөрсдийн эд хөрөнгөндөө хараа хяналтгүй, хариуцлагагүй, хамгаалалтгүй байдаг. Энэ нь гэмт хэрэг үйлдэх магадлалыг нэмэгдүүлдэг сул талтай. Сүүлийн жилүүдэд өсвөр насны хүүхдүүд орон байрны хулгайн гэмт хэрэг үйлдэх тохиолдол өсөх хандлага ажиглагдаж байгаа. Үүний гол шалтгаан нь эрх зүйн мэдлэг дутмаг, насны онцлогоос шалтгаалан бусдын нөлөөнд амархан автдагтай холбоотой. Мөн өмнө нь энэ төрлийн гэмт хэргийг үйлдэж, ял шийтгэл эдэлж байсан этгээдүүд дахин гэмт хэрэгт холбогдох нь түгээмэл байна. Үүний зэрэгцээ тогтмол ажил орлогогүй, архины хамааралтай иргэд ч энэ төрлийн гэмт хэргийг үйлддэг гэдэг нь статистик мэдээллээс тодорхой харагдаж байна. Нэмж хэлэхэд, орон байрны хулгайн гэмт хэрэгт холбогдогчдын дийлэнх нь 26–35 насны иргэд байдаг.

-Энэ жилийн хувьд хулгайлах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох, илрүүлэх чиглэлээр “Хулгайлах гэмт хэрэгтэй тэмцэх нь”, “Тор” зэрэг арга хэмжээнүүдийг улсын хэмжээнд зохион байгуулсан. Үүний үр дүнд энэ төрлийн гэмт хэрэг нь өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад 12 хувиар буурч, илрүүлэлт 3.7 хувиар өссөн эерэг үзүүлэлттэй байгаа. Түүнчлэн урьдчилан сэргийлэх нөлөөллийн ажлуудыг цахим орчинд болон биет байдлаар тогтмол зохион байгуулан ажиллаж байна. Цагдаагийн байгууллагаас хүргэж байгаа мэдээ, мэдээллийг иргэд, олон нийт бас хүлээн авч, энэ төрлийн гэмт хэргээс сэргийлэх аргыг хамтдаа хэрэгжүүлж буй тохиолдол ч бий гэдгийг хэлмээр байна. Энэ төрлийн гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд иргэд та бүхэн орон байр, эд хөрөнгөндөө тавих хараа хяналтаа сайжруулах нь хамгийн чухал юм. Эд хөрөнгөө хайрлах, хамгаалах нь таны үүрэг гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Ингэснээрээ иргэд учирч болох эрсдлээс эд хөрөнгөө хамгаалах боломж бүрдэнэ гэдгийг хэлмээр байна.

-Манайх нүүрс зардаг улс. Тиймээс гадаадаас нүүрсээр хийсэн түлш авахыг дэмжихгүй. Монголд хагас кокс буюу утаа бага ялгаруулдаг түлштэй ойролцоо шинж чанартай антрацит хэмээх байгалийн нүүрс бий.

Түүний оронд сайн чанарын чулуун нүүрсээ шигшиж жигдхэн бүхэлтэй болгож савлаад нийлүүлэхэд шахмал түлштэй адилхан л үр дүн өгнө. Нутгийг нь хэлбэржүүлээд жигдхэн болгох ч боломжтой. Үүнийг технологийн үүднээс ялгаагүй л гэж үзэж байна. Түүнчлэн УИХ 53 дугаар тогтоолоо зургаадугаар сарын 05-нд гаргасан. Уг тогтоолд утаа гаргадаг зуух, түлшинд төсвийн мөнгийг зарцуулахгүй гэж тодорхой зааж өгсөн. Харин Нийслэл энэ тогтоолын дараагаар буюу зургаадугаар сарын 10-нд Хятадаас хагас коксжуулсан нүүрсээр хийсэн түлш худалдаж авах тендер зарласан. Тэгэхээр энэ тендер УИХ-ын дээрх тогтоолтой нийцэхгүй байна гэсэн үг.

-Энэ бол УИХ-ын чуулганаар хэлэлцээд баталсан тогтоол. Энэ тогтоолын төсөлд ажлын хэсэг ажилласан. Ажлын хэсэг нь Агаарын бохирдлын сонсголыг зохион байгуулсан.

УИХ-ын тогтоолыг Засгийн газар, нийслэл хэрэгжүүлэх үүрэгтэй cубекть. Нийслэл Хятадаас нүүрс авах тендерээ энэ тогтоол гарсны дараа зарласан. Тогтоолд түлшинд төсвөөс мөнгө зарцуулахгүй гэдгийг тодорхой заасан. Тэгэхээр нэг бол тендерээ цуцлах нь эсвэл тогтоолоо өөрчлөх болох нээ дээ. Хэрэв тогтоол өөрчлөх юм бол Байнгын хороон дээр хүсэлтээ тавьж хэлэлцэгдээд УИХ-д нэгдсэн чуулган зарлаад тогтоолоо өөрчлөх юм байгаа биз. Тэрийг бол би мэдэхгүй. Энэ бол ганц хүний байр суурь биш.

-DAP уу, мэдэхгүй. Ямар ч байсан хил дээр ирлээ гэхэд гааль, нөат нэмэгдэнэ. Ерөөсөө л Хятадаас боловсруулсан нүүрс авна гэдэг утгагүй бөгөөд асар их мөнгийг агаарт хийсгэх гэж байна. Уг түлшийг гэр хороолол даяараа түлж, шатааж үзээгүй. Үзээгүй зүйлийг лабораторийн дүгнэлт, туршилтын дүгнэлтээр масс хэрэглээнд нэвтрүүлэхэд ямар эрсдэл гарахыг би хэлж мэдэхгүй. Ийм эрсдэлтэй зүйлийг төсвийн мөнгөөр хийж болохгүй. Тэгээд ч Агаарын чанарын тухай хуулийн 14-р зүйлд Агаарын чанарыг сайжруулах бүсэд хэрэгжүүлэх арга хэмжээ буюу түлш, хий, цахилгаан, зуух зэргийг урамшуулах гэж бий. Заавал төсвөөс мөнгө зарах агуулга байхгүй.

-Энэ тайлбарыг мэдэхгүй монгол технологич байхгүй. Бүгд мэдэж байгаа. Арав гаруй жилийн өмнө Монгол Улсад гурван хагас коксын үйлдвэр баригдаад гэр хороололд хоёр жил түлш ашигласан. Тэгэхээр хагас коксыг мэдэж байна. Төрөөс үүнийг дэмжихгүй гэсэн учраас эдгээр үйлдвэрүүд зогссон.

Тийм учраас богино хугацаанд энэ жилдээ ирэх таван жилд ингэнэ, тэгнэ гэхэд их мөнгө зарах биш бүх мөнгөө урт хугацааны шийдэлд буюу орон байранд, дахин төлөвлөсөн орон сууцанд эсвэл хашаандаа дулаахан байшин барих, гэрээ дулаалахад нь, цахилгаанаар халаах боломжтой болгоход нь зарцуулмаар байна. Дараа нь тухайн айл нүүрсээ түлнэ үү, хийгээр халаана уу өөрийнх нь сонголт. Боловсруулсан нүүрсээр хийх түлшний тухайд сайн чанарын чулуун нүүрс манайд зөндөө байна. Тэрийг жигдхэн шигшээд, жигд бүхэлтэйг нь шуудайнд уутлаад зарахад шахмал түлштэй адилхан. Энэ нүүрс нь дунд зэргийн дэгдэмхийтэй буюу тортог багатай. Хятадаас оруулж ирэх гээд байгаа хагас кокстой ойролцоо очихуйц дотоодын эх үүсвэрийг олж ашиглах хэрэгтэй.

-Тэгвэл бүх үйлдвэрлэл, аж ахуйгаа зогсоогоод түлш, бүх юм аа Хятадаас оруулж ирэхгүй юу.

Энэ талаар тус сайтад, Ц.Элбэгдорж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх хугацаандаа Монгол Улсад цаазаар авах ялыг халах ажлыг удирдаж байсан.

Тодруулбал, Ц.Элбэгдорж 2009 онд Ерөнхийлөгчийн албыг хашихаасаа өмнө Ерөнхий сайдаар ажиллаж байх хугацаандаа цаазаар авах ялыг бүх насаар нь хорих ялаар сольж, цаазаар авах ялыг түдгэлзүүлэх тухай зарласан. Хууль эрх зүйн шинэчлэлийн хүрээнд Монгол Улс 2017 онд цаазын ялыг халсан.

Энэ талаар тэрбээр, “Эхэндээ олон нийт түдгэлзүүлэхийг эрс эсэргүүцэж байсан ч ил тод байдал, үндэсний мэтгэлцээний явцад олон нийтийн санаа бодол аажмаар өөрчлөгдсөн гэж Элбэгдорж хэлэв. Тэрээр цааш нь хэлэхдээ “Цаазын ялыг халснаас хойш гэмт хэргийн гаралт мөн буурсан. Шийтгэл нь заавал олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангана гэсэн үг биш” гэж ярив.

Мөн цаазаар авах ялыг халах хандлага олон улсад ажиглагдаж байгаа ч Япон улс цаазын ялыг хэвээр үлдээж байгааг дурдаад Ц.Элбэгдорж манай улсыг олон нийтийн дунд цаазын ялын талаар нээлттэй хэлэлцүүлэг явуулахыг уриалав.

Мөн Ц.Элбэгдорж “Цаазаар авах ял нь төрөөс тогтоосон хүн амины хэрэг бөгөөд хүн төрөлхтний эсрэг үйлдэл юм. Одоо Япон улс цаазаар авах ялын давуу болон сул талуудын талаар ярилцах цаг нь болсон” гэж ярилцлагын үеэр онцоллоо гэжээ. Дэлгэрэнгүйг ЭНД дарж харна уу.

Эх сурвалж: Майничи

-Яамд, сайд бүр өөрийн салбар, өөрийн хуулийг нэгдүгээрт тавин, илүү чухалд тооцдог. Үүний уршгаар нэгдсэн, уялдаатай байдал алдагдав. Үүнд малчид маш их хохирсон. Тэд таван өөр бүлэгт харьяалагддаг. Нэг малчин ойн нөхөрлөл, бэлчээр ашиглагчдын бүлэг, малчдын бүлэг, хоршооны гишүүн байгаа юм.  

Малчин өрхийн эрх зүйн холбооны тухай хуулиар тэднийг холбооны зохион байгуулалтад оруулсан. Өөр өөр нэртэй ч яваад очихоор нэг л уулын амны малчид юм. Нэг нэршилтэй болгон, нэг малгай хуульд малчны эрх үүргийг жигд тусгах хэрэгтэй байна.  

Үндсэн хуульд байгалийн баялаг төрийн нийтийн өмч гэж заасан. Нийтийн өмчийг хамгаалж, ашиглаж буй хүмүүс нь малчид.               

Доройтсон ойг нөхөн сэргээх, хулгайн мод бэлтгэхийг таслан зогсоох, хулгайн мал эргүүлэхгүй байх, хортон шавжтай тэмцэх, уст цэгийг хамгаалах гэх мэт чиг үүргийг малчдад нэммээр байна. -Малчид өөр өөр бүлэгт харьяалагдсанаар ямар сөрөг талтай вэ?

-Нэгдсэн байдлаар зохицуулахад хүндрэл учирч байна. Бэлчээр, ой, ургамал, амьтан, хөрс, газрын хэвлий гэх мэт төрийн нийтийн өмчийг малчид ашигладаг. Газрын хэвлий уул уурхайтай холбоотой тул өөр зохицуулалттай. Нэг нэршилтэй болговол хуулийн цоорхойнууд арилна. Байгалийн нөөцийн хамтын менежментийн нөхөрлөл илүү хариуцлагатай болох шаардлагатай.  

Манай улс газрын нэгдмэл сангийн өөр өөр ангилалтай. Гэхдээ бүгд хоорондоо  байнга шилждэг. Малчдыг уст цэгүүдээс салгах ямар ч боломжгүй. Иймд нэг дээвэр дор, нэгдсэн тодорхойлолт дор малчдыг нэгтгэх хэрэгтэй.  

Доройтсон ойг нөхөн сэргээх, хулгайн мод бэлтгэхийг таслан зогсоох, хулгайн мал эргүүлэхгүй байх, хортон шавжтай тэмцэх, уст цэгийг хамгаалах гэх мэт чиг үүргийг малчдад нэммээр байна.  

Газрын тухай хуульд бэлчээрийн эдэлбэр гэж хөдөө аж ахуйн зориулалттай, тариалангийн бус газрыг хэлнэ гэж заасан. Иймд усны, ойн сангууд орхигдсон.   

Манай улсын нийт газар нутгийн 21 хувийг тусгай хамгаалалттай газар нутагт бүртгэсэн. Гэвч тусгай хамгаалалттай газарт зарим малчин амьдардаг. Хөөгөөд гаргаж чадахгүйгээс хойш зохицсон зохицуулалт хэрэгтэй. 

-Бид байгалийн гамшиг, аюулт үзэгдэлд бэлэн биш байна. Манай улсын малын тоог зуд зохицуулж байгаа нь маш харамсалтай. Уг нь хүн зохицуулах ёстой. 70 сая мал 57.7 сая болтлоо хэдхэн сард буурсан.                            

1992 онд нийт малын 19 хувийг ямаа эзэлжээ. Одоо 39 хувийг эзэлж байна. Ямаа өсөөгүй гэж маргах боломжгүй.   

1982 онд манай улсын бэлчээрийн даацыг тогтоожээ. Ямар ч малгүй нөхцөлд 212 сая толгой хонин толгой бэлчээрлэх боломжтой гэжээ. 2021-2022 оны бэлчээрийн даац хонин толгойд шилжүүлснээр 96 сая гэж гарсан. Энэ нь нийт 30 сая тоо толгой мал гэсэн үг юм. 40 жилийн хугацаанд бэлчээрийн даац гурав дахин багасжээ. Үүнд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө ч бий.  

Социализмын жилүүдэд малыг 26 саяас давуулж байгаагүй. Одоо 57 сая малтай байна.  Нэг малын идэх  өвсийг 9 мал хувааж идэж байна. Үүнд малчдыг шууд буруутгах хэцүү. Зудад олон сая малаа алдалгүй, мөнгө болгоод ашигласан бол хэчнээн сайхан.  

 

-Би саяхан судалгаа хийж үзэхэд малын тоо, бэлчээрийн даацтай шууд хамааралгүй байна. Нөөцөд тулгуурлан мал аж ахуйгаа явуулахгүй байна гэсэн үг юм. Энэ нь зудыг үүсгэх гол хүчин зүйл мөн.  

Нэг хонин толгойн бэлчээрээс идэх өвсний хэмжээг тооцъё. Өдөрт 15 метр газар хэрэгтэй. Гэтэл ийм нөөц алга. Бэлчээр харахад ногоон ч хазахад хоосон байна. Биомассын хувьд бэлчээрээс өвч гарч байгаа ч очоод үзэхээр цагаан шарилж ургачихсан. Мал иддэг ургамлууд ургахгүй байгаа нь их аюултай.  

Ш.Сүрэнжав гуайн “Багш” найраглалд “...Ерхөг найгасан талаас есөн гарагт хүргэсэн “ гэж бий. Тэр хүн ямар их мэдлэгтэй байгаа вэ? Ерхөг малын хамгийн сайн идэмжит ургамал. Үүнтэй адил үетэн ургамлууд багаслаа.  

Малд махан, өөхөн тарга гэж бий. Мал кали, кальци, фосфорыг ургамлаас авдаг. Эдгээр ургамлыг идэж чадахгүй байгаа тул малын амьдын жин хэмжээндээ хүрэхээ больсон. Жишээ нь, Хөвсгөлийн цагаан гэж үүлдрийн хонь 84 кг-д хүрч байжээ. Одоо хаанаа ч хүрэхгүй болсон нь шим тэжээлт өдлөг хялгана, таана гэх мэт ургамлууд ургахаа больсонтой холбоотой.  

 

Харин бэлчээр доройтсоныг илэрхийлдэг гууль гэх мэт ургамал ургаж байна. Соргог бэлчээр хомстов.   

-Бид чадлаараа л малчдад сургалт явуулдаг. Өнгөрсөн онд долоон аймгийн 500 малчныг сургалтад хамруулав. Ойлгох нэгэн байна, ойлгохгүй нь ч бий. Ойлгоод хэрэгжүүлж эхэлсэн хүмүүс ч байдаг. Бэлчээрийн даацдаа уялдуулан малаа маллах бодлогыг нэн даруй хэрэгжүүлэх ёстой.  

2000 адуутай нөхөд энд тэндхийн бэлчээрийг талхлаад явдаг нь үнэхээр харамсалтай. Сүхбаатар, Дорнодод ийм хүмүүс их. -Зарим малчин эсэргүүцэх байх?

-Хэрэгжүүлэхэд хэцүү. 2020 онд Малын тоо толгойн албан татварын тухай хуулийг баталсан. Энэ хуулийг таван жилийн өмнө баталсан тул тул дүн шинжилгээ хийх цаг иржээ. Нэг сум малын хөлийн татвар ногдуулахад нөгөө сум нь тэглэчихдэг. Малчид өөр өөр  татвар төлдөг. Сумын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар хэлэлцэн энэ татварыг тогтоох уу, тийм бол ямар хэмжээгээр гэдгийг шийддэг. Татвар ногдуулсан ч төлөлт нь бүрэн бус.  

Уг нь энэ татварыг бэлчээрт зарцуулах ёстой ч өөр зүйлд зарцуулдаг. Багийн төв барьчихсан, зам тавьсан байна. Учир нь Төсвийн тухай хуулиар энэ татварыг Орон нутгийн хөгжлийн сан руу оруулдаг юм. Энэ сангийн хөрөнгийг иргэдийн саналд үндэслэн зарцуулдаг.   

Малын хөлийн татвараа төлөөгүй малчдыг хэрхэх вэ гэсэн хариуцлага байхгүй. Отроор яваа малчид татвараас зугтаадаг. 2000 адуутай нөхөд энд тэндхийн бэлчээрийг талхлаад явдаг нь үнэхээр харамсалтай. Сүхбаатар, Дорнодод ийм хүмүүс их.  Арай гэж бэлчээрээ сэргээхээр мянгат малчид малаа бэлчээрлүүлдэг.  

Малын хөлийн татвар харилцан адилгүй үйлчилж байна. Байгалийн ургамлыг мал идэж байгаа тул энэ хуулийн нэрийг Байгалийн ургамал ашигласны төлбөрийн тухай хууль гэх нь зөв.  

Бусад татвараас ялгаатай нь энэ нөөцийг буцаагаад байгалийн нөөцийг сэргээхийн тулд ашиглах боломжтой. Байгалийн нөөц  ашигласны төлбөрийн тухай хууль бий. Энэ хуулиар ч зохицуулах боломжтой. Энэ нөхцөлд олон нийтээс санал авахгүй юм. 

Нөөцийнхөө төлбөрийг төлөөд малчид төрийн, нийтийн өмч болох ургамлыг малдаа идүүлж болно. Учир нь мал тухайн хүний хувийн өмч. Малын хөлийн татварын тухай хуульд 0-2000 хүртэл төгрөгийн татварыг мал тус бүрийн толгойгоор төлөхөөр заасан. Үүнийг суурь буюу дээд доод босго үнэтэй болгох хэрэгтэй. Учир нь хууль 0-оос гэсэн тул олонх ИТХ ямар ч татвар ногдуулалгүй, 0 татварыг сонгочихдог.

Ингэснээр татварыг жигд ногдуулна. Бэлчээрийн даацдаа тохируулбал урамшуулах тогтолцоо ч мөн чухал. Малчид жил бүрийн  хавар ноолуураа тушаадаг. Нэг ямаанд 2000 төгрөгийг эсвэл ноолуурын орлогынхоо нэг хувьтай тэнцэх малын хөлийн татвар төлөх боломжтой. Ингэж орлоготой нь уялдуулах хэрэгтэй.

200-аас доош малтай иргэд маш их хохирдог. Олон малтай өрхүүд олон өвөлжөөтэй тул зудын эрсдэлд өртөх нь бага. Цөөн малтай бол татвараас хөнгөлж болно. Татвараа инфляцтай уялдуулах, тусгай хамгаалалттай газарт, тариалангийн бүс нутагт мал маллавал яах вэ гэдгийг шийдэх хэрэгтэй.   

Учир нь тусгай хамгаалалттай газрууд газрын нэгдмэл санд ордоггүй. Малчид зудад малаа алдаж, эдийн засгийн, сэтгэл санааны маш их хохирол амсдаг.  

Би ой судлаач хүн. Мод тарихаар малд идүүлчихдэг. Тэглээ гээд малчид хариуцлага хүлээдэггүй.-Бэлчээрийн даацад тохируулсан малын тоотой болох ажлыг улс даяар нэгэн зэрэг эхлүүлж байж л үр дүнд хүрнэ.

-Тэгнэ. Улс төрчдийн манлайлал хэрэгтэй. Бүсчилсэн байдлаар төлөвлөх хэрэгтэй. Малчид  дэмжинэ. Харин улс төрчид нь малчид эсэргүүцнэ гэж хоосон айдаг.  Үнэндээ малчид үүнийг бие сэтгэлээрээ ойлгож, мэдэрчихсэн. Малын хөлийн татвар төлье. Түүгээр бэлчээрийг сэргээхэд туслаач гэдэг.  

Би ой судлаач хүн. Мод тарихаар малд идүүлчихдэг. Тэглээ гээд малчид хариуцлага хүлээдэггүй. Мод ургаснаар ус нэмэгдэж, илүү таатай уур амьсгал бүрдэнэ гэдгийг малчид мэдэхгүй байна.  

Манай улсад хөдөө аж ахуйн салбарт маш их татаас өгдөг. Цаашид бэлчээрийн даацтай татаасаа холбох хэрэгтэй. Сүүлийн арван жилд нийт нэг их наяд төгрөгийн татаас өгчээ.     

-Би мал дээр өссөн. Мал маллах арга ухааныг өвлөж авсан малчид мэдээж бий. Гэхдээ малчдын тоо буурч, нас нь залуужин, хүйсийн тэнцвэргүй байдал үүссэн гээд нийгмийн олон бэрхшээл үүслээ. Залуучууд мал маллах сонирхолгүй болжээ.  

Мөн залуу малчин багийн нийтийн хурал дээр өвөлжөө, хаваржааны газар авах гээд чадахгүй байна шүү дээ. Багийн бусад гишүүд нь “Миний бэлчээртэй, манай өвөлжөөтэй давхцаж байна” гээд газар өгөөгүй. Тэгэхээр яаж малчид нэмэгдэх вэ? Бид цөөхүүлээ атлаа шинэ малчинд өвөлжөө хаваржааны газар олдохгүй байна.  

Яривал энэ мэт урт түүх бий. Бид малчдыг дарамтлах гээгүй.  Харин ч уламжлалт мал аж ахуйгаа сэргээх зорилгоор ажиллаж байна.  

 

-Дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн танд баярлаа. Танд ажлын амжилт хүсье. 

https://gogo.mn/r/69n7y

-Би нутгийнхаа иргэдтэй хамтран байгаль хамгаалах чиглэлээр сүүлийн 26 жил идэвхтэй ажиллаж байна. Хэнтий аймгийн Дадал сумандаа ИТХ-ын дарга, Засаг даргаар ажиллаж байсан. Тэр үеэс эхлэн нутгийн иргэдийг чадавхжуулан хөгжүүлэхэд анхаарал тавьдаг байлаа. Дараа нь хүсэл сонирхолынхоо дагуу байгаль хамгаалах чиглэлээр энэ салбарт орж ажилласан. Онон-Балжийн байгалийн цогцолборт газар, НҮБХХ, Дэлхийн байгаль хамгаалах санд энэ чиглэлээрээ ажиллахдаа нутгийн иргэдэд байгаль хамгааллын хууль, эрх зүйг таниулахаас эхлээд малчдад тогтвортой амжиргааны арга замуудыг нээж өгөхийг хичээж ирсэн дээ. Сүүлийн найм, есөн жил “Дэ Нэйче Консерванси” олон улсын байгаль хамгааллын байгууллагын Монгол дахь төлөөлөгчийн газарт Нутгийн иргэдийн хөгжлийн мэргэжилтнээр ажиллаж байна. Энэ ажлын хүрээнд малчидтайгаа хамтран байгалийн нөөцийн хамтын менежментийн нөхөрлөлүүд болох, эрхээ баталгаажуулахад нь зөвлөмж дэмжлэг өгч ажилладаг. Мөн аав ээжээс өвлөгдөж үлдсэн цөөн тооны үхэр сүрэг, өвөлжөө хаваржаагаа харж хандаж байдаг. Тиймээс би өөрөө бас малчин хүн. 

-Мал сүрэг хувийн өмч, малчдын мэдэлд байна. Харин бэлчээр бол өөр. Хэн хариуцах нь тодорхойгүй явж ирлээ. Малчид маань ганц ганцаараа мал сүрэгээ бэлчээрийн даацдаа тааруулж тохируулах гэхээр боломжгүй байгаад байна. Харин манай байгаль орчныг хамгаалах тухай хуульд байгалийн нөөцийн хамтын менежментийн нөхөрлөл ажиллуулахтай холбоотой хуулийн заалтууд орж ирсэн. Энэ заалтыг танилцуулаад явахад манай малчид айл саахалтаараа, ус нутгаараа хамтарсан нөхөрлөл болчихож байгаа юм. Өдгөө таван аймгийн 28 суманд 5600 гаруй малчин өрх хамтарсан байгалийн нөөцийн хамтын менежментийн 281 нөхөрлөл байгуулаад явж байна. Ингэснээрээ малаа бэлчээдэг, амьдран суугаа нутаг бэлчээрээ тогтвортой ашиглах, хайрлан хамгаалах зорилгоор эзэмшиж авч болдог болсон юм.

-Нутгийн иргэд бэлчээр ихээр доройтуулах отор нүүдэл, үйлдвэрлэлийн зориулалтаар хадлан хадахыг хязгаарлах эрх мэдэлтэй болж байна. Үүнийг хийснээрээ мал сүргээ бэлчээрийн даацдаа тааруулж, тогтвортой мал аж ахуй эрхлэх эрх мэдэл нь нэмэгдэж, малчид ч маш таатай хүлээж авч байгаа. Нөгөөтэйгүүр, уур амьсгалын өөрчлөлтийг малчид сайн мэддэг ч айл бүр амин хувиа бодсон өрхийн аж ахуйтан байгаа үед дасан зохицох, арга хэмжээ авах нөхцөл, бүтэц, зохион байгуулалт нь болж өгөхгүй, огтоосоо таарч тохирохгүй байсан. Харин байгалийн нөөцийн хамтын менежментийн нөхөрлөлийг ойлгон хүлээн авч, амьдрал ахуйдаа ашиглаж эхэлснээр нэгдэж хамтраад өвлийн бэлтгэлээ сайн хангах, цаашлаад бэлчээрээ сайжруулах замаар уур амьсгалын нөлөөг ч сааруулах боломжтойг мэдэж авч байна.

-Монгол Улс маань өргөн уудам нутагтай, байгалийг хамгаалах ажлын гол хэсэг бол бэлчээр нутгаа хамгаалах. Бэлчээр нутгийг зохистой байлгана гэдэг бол малчин ард түмний хийх ажил. Тийм учраас малчин ард түмнээ чадавхжуулж хөгжүүлнэ гэдэг бол байгалиа хамгаалах нэг том ажил болж байгаа юм. Нүүдлийн мал аж ахуйн олон мянган жил оршиж ирсний нууц бол хоёр тулгууртай. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл мал сүрэг, бэлчээр хоёроо яг ижилхэн эрхэмлэн хайрладаг байсан явдал юм. Цаашид ч мөн тогтвортой байлгах гол ойлголт бол мал сүрэг, бэлчээр хоёрыг тэнцвэртэй байлгах. Малчид маань өөрийн өмч гэдэг утгаар зөвхөн мал сүргээ л эрхэмлээд, бэлчээрээ хайхрахгүй бол нүүдлийн мал аж ахуй маань өрөөсөн хөлтэй, доголон болно. Ингэснээр олон мянган жилийн түүхтэй нүүдлийн мал аж ахуйн уламжлал, соёл устахад хүрнэ. Иймээс л нөхөрлөл болсон малчид ахуй амьдралаараа байгаль хамгаалалд оролцож, газар нутгаа хуулийн дагуу хариуцаж авдаг юм. Өөрөөр хэлбэл, тухайн газар нутаг дээр  болж буй хууль бус, байгальд зохисгүй үйлдлүүдэд хяналт тавих, асууж, шалгах эрхтэй болсон гэсэн үг. Ингэснээр өөрсдийн бэлчээр газар нутаг дээрээ хууль зөрчсөн аливаа бүх үйлдлээс хамгаалах үүрэг хүлээдэг. Өөрсдийнхөө төлөө өөрсдийнхөө газар нутаг, бэлчээрээ харамлах, хайрлан хамгаалах эрхтэй болсон гэсэн үг.

-TNC байгууллага нь малчдыг шийдвэр гаргах үйл явцын тэргүүн эгнээнд тавьдаг хамтын удирдлагын загварыг анхлан нэвтрүүлсэн. Хамтын хүчин чармайлтаар малчид амжиргаагаа хадгалж, өөрсдийн хариуцсан бэлчээр газраа үр дүнтэй удирдахад шаардлагатай мэдлэг, нөөц, дэмжлэгээр хангадаг. Мөн манай байгууллагаас аймаг, орон нутаг бүрийн экосистемийн онцлог, бүс нутгийн байгалийн тогтоц, зохилдлого, ховор амьтад, ургамлын талаарх мэдлэг, мэдээллийг өгч ажилладаг. Ер нь байгаль орчны талаарх суурь мэдлэг бол бүхий л хүнд хэрэгтэй юм билээ. Малчид маань хууль, эрх зүйн мэдлэг олж авахаас гадна байгаль орчныхоо талаар мэдэж авдаг.

-Малчид маань нөхөрлөл байхгүй үед яг амь амиа, хувь хувиа бодож ганц л юманд анхаарч байсан. Бэлчээрийн талаар санаа зовдог байсан ч ганц ганцаараа юу ч хийж чадахгүй, ямар ч эрх мэдэлгүй, бусдын шийдвэрийг хүлээсээр ирсэн. Нөхөрлөл бий болонгуут бүх юм малчдын мэдэлд, өөрсдийнх нь үүрэг хариуцлага дээр ирж байна. Нөхөрлөлийн ажлын хүрээнд байгалийн нөөцийн менежментийн төлөвлөгөөтэй болохыг хуулиар үүрэг болгосон. Ингээд ирэхээр малчдаас өөрсдөөс нь санаачилгууд гарч ирж, түүн дээрээ нэгдэж эхэлж байгаа юм. Эхний жилдээ өвлийн өвс тэжээлийн бэлтгэлээ хамтарч хийж байсан бол өнгөрсөн жилийн туршлагаас улбаалаад айлууд өвөлжөө хаваржаагаа, хуурай аргал хэвтэр бууцаа бэлдэх ажил дээр бас хамтарч ажиллаж байх жишээний. Үүнээс гадна малын тоо толгойг бууруулах, малаа чанаржуулах талаар энэ хамтын ажиллагаа бас их хөшүүрэг болж өгч байгаа юм. Хэдүүлээ бүгдээрээ адилхан малаа яг тэдэн хувиар цөөлье гэдэг дээр бол олуулаа ярихад нэгдсэн шийдвэрт хүрч чаддаг болж байна даа. Өнгөрсөн жилийн нэг нааштай зүйл бол манай төсөл ажиллаж байгаа зарим суманд бидний өгсөн чиглэл, зөвлөмжийг хэрэгжүүлэн намар нь нэлээн их мал борлуулсан байна билээ. Энэ нь малаа зохистой харьцаанд байлгаж, зудыг хохирол багатай, ачаалал багатай давах гол нөхцөл болсон. Нөхөрлөлийн гишүүд нэгнийхээ сайн санаачилгыг дэмжих магадлал маш өндөр, аливааг хамтаараа шийдэх нөхцөл бүрдэж байгаа нь харагдсан.

-Өнгөрсөн зуунаас одоо хүртэл манай уламжлалт нүүдлийн соёлыг үл ойшоосон,  тогтсон уламжлалаас нь хөндийрүүлсэн янз бүрийн ойлголт, яриа зан байдал одоог хүртэл үргэлжлэн, хэвээр байсаар байна. Энэ нь ном сурахгүй хүмүүсийг мал дээр гаргадаг, малыг хэн ч маллаж чадна, мал маллахад боловсрол хэрэггүй, мал дээр гарахад сургуульд сурах шаардлагагүй гэх мэт яриа, буруу хандлага, зан байдал юм. Энэхүү өрөөсгөл хандлага нь манай дэлхийд гайхалтай нүүдлийн мал ах ахуйг доголон болгож байгаа нэг шалтгаан мөн. Харин одоо бол малчид өөрсдийн мал сүргээ ч, бэлчээрээ ч хамтад нь эзэмшиж, эрхэмлэж, хамгаалж авч явах эрх зүй, бүтэц тогтолцоо бүрэлдэж байна. Энэ байдал малчдыг мэдлэг чадвартай байхыг зайлшгүй шаардаж байна. Тийм учраас нөхөрлөл болсон малчид бусад бүх салбарын хүмүүстэй адил эрх мэдэлтэй, хэнээс ч хараат бус өөрсдөө бие дааж өөртөө хэрэгтэй шийдвэрээ гаргаж чаддаг болж байна. Энэ талаар илүү ихийг мэдэж, дэлгэрэнгүй танилцмаар байвал манай “Байгалийн нөөцийн хамтын менежментийн нөхөрлөлүүд” хуудсыг дагаж мэдээлэл авахад эхний алхам болно. Мөн манай байгууллагад хандаж болох юм. 

https://news.zindaa.mn/4zt4

-Дархан-Уул аймгийн Хонгор сум нь газар тариалангийн төв бүсэд оршдог. Байгалийн бүс бүслүүрийн хувьд ойт хээр, хээрт хамаардаг онцлогтой. Нийт га­зар нутгийнх нь 70 гаруй хувь нь ойт хээрийн бүс­лүүрт багтдаг. Харин газар нутгийнх нь 30 хувь хээ­рийн бүсэд оршдог. Далайн түвшнээс харь­цангуй нам доор буюу 700-1000 метр өргөгдсөн байдаг. Уур амьсгалын хувьд эрс тэс. Үүнийгээ дагаад экосистемийн хувьд эмзэг гэж хэлж болно. Тухайлбал, хөрсний үржил шимт өнгөн хэсэг салхиар хийсэх, усанд угаагдаж, бүтэц нь ал­даг­дах эрсдэл өндөртэй. 

Нэмж хэлэхэд, байгалийн нөөцийн ашиг­лал­тын олон хэлбэр тэнд нэг доор байдаг л даа. Бид­ний мэдэхээр мал аж ахуй, газар тариалан, аялал жуулчлал, уул уурхай, ойн нөхөрлөл зэргийг дурдаж болно. Энэ утгаараа ч тус сумын нутаг нь судалгааны чухал объект. Дархан-Уул аймаг нь Дархан, Хонгор, Шарын гол, Орхон гэсэн дөрвөн сумтай. Аймгийн нийт нутгийн 70 гаруй хувь нь Хонгор сумд харьяалагдана. Мөн тус аймгийн мал сүргийн 80 гаруй хувь нь Хонгор сумынх. Иймд тус сумын бэлчээрийн судалгааг чухалчилж үзсэн.

-Бэлчээрийн төлөв байдлын өөрчлөлтийн заг­­варт суурилан Дархан-Уул аймгийн Хонгор су­мын бэлчээрийн экологийн чадавхыг тодор­­хойлж, төлөв байдал, доройтлын зэрэг, сэр­гэх ча­дав­хын одоогийн түвшин, түүний цааш­дын өөрч­­­лөлтийг үнэлсэн юм. Бэл­чээрийн ланд­шаф­тын тогтоц, хөрсний ме­ханик бү­рэлдэхүүн, ус зүй, цаг уур, ургамлын бүл­гэмд­лийн онцлог нь бэл­чээрийн экологийн чадавхыг илэр­­хийлэгч суурь  болдог. Энэхүү судалгааг 2014-2022 онд хийсэн. Ингэхдээ Дар­хан-Уул аймгийн Хонгор сумд бэлчээрийн эко­ло­гийн чадавхын зонхилох таван бүлгийг су­дал­лаа. 

Экологийн чадавхад суурилсан судалгаа нь тухайн бэлчээрийн хамгийн соргог хэсэгтээ ямар ургамлын бүлгэмдэлтэй байх, ашиглах яв­цад доройтсон бэлчээр хэр хугацааны дараа сэргэх вэ зэрэг асуултад хариулдгаараа онц­лог­той. Үүнийг бэлчээрийн бай­галийнх нь өгөгдөлд суу­рилан тодорхойлдог.  

-Бэлчээрийн экологийн чадавхын зонхилох таван бүлгийг доройтлын зэрэглэл, сэргэх ча­дав­хын түвшнээр нь үнэлсэн. Бэлчээрийг сор­гог, бага, дунд зэрэг, их, бас хүчтэй доройт­сон гэж ангилж үзсэн. Мөн сэргэх чадавхын хувьд бэлчээрийг соргог төлөвөөс малд шим тэжээл муутай ургамал түрж ургасан, хөрсний элэгдэл, эвдрэл илэрсэн, бүтээмж муутай, доройтсон төлөвт шилжих зэрэг өөрчлөлтөд үндэслэн I-V түвшнээр үнэлсэн. Хонгор сумд 2014 онд бэлчээрийн 44 хувь нь соргог, 36 хувь нь сул, 20 хувь нь дунд зэрэг доройтсон байсан. Харин 2022 онд 20 хувь нь соргог, 16 хувь нь сул, 56 хувь нь дунд зэрэг, дөрвөн хувь нь хүчтэй доройтсон гэсэн судалгааны дүн гарсан юм. Эндээс үзвэл соргог бэл­чээ­рийн хэмжээ буурч, дунд зэрэг болон хүчтэй до­ройтсон бэлчээрийн хэмжээ өссөн байна.

2014 оны судалгааныхаа дүнг 2022 оныхтой харьцуулахад Хонгор сумын бэлчээрт сэргэх ча­давхын I түвшний соргог бэлчээр 24 хувь, II түвш­ний сийрэгжсэн үетэнт бэлчээр 20 ху­виар буурсныг тогтоосон. Зонхилогч зүйл бу­юу бэлчээрийн соргог төлөвийг илэрхийлдэг урга­мал нь өөрчлөгдсөн III түвшний бэлчээр 36 хувиар, мөн доройтсон IV түвшний бэлчээр дөрвөн хувиар өссөн үзүүлэлттэй байна. Эдгээр нь бэлчээр дэх соргог төлөвийг илэрхийлэгч ургамлууд цөөрч, доройтлыг илэрхийлэгч зүйл олширч, төлөв байдал өөрчлөгдөж буйг ха­­руулна. Тухайлбал, бэлчээрийн доройтлыг илэр­хийлэгч түнгэ, шарилжийн зүйлийн болон ширэг улалжийн бүрхэц 11.6-35 хувиар өссөн. Энэ нь бэлчээр доройтож, чанар муудаж байгааг илэрхийлж буй үзүүлэлт юм.

-Бэлчээрийн төлөв байдлын өөрчлөлт нь голч­лон ашиглалттай холбоотой. Голдуу мал аж ахуйн үйлдвэрлэл, бэлчээрийн зориулалтаар ашиглаж байгаа шүү дээ. Мөн үүнд уур амьс­галын өөрч­лөл­тийн нөлөө ч их. Дэл­хийн уур амьсгалын өөрч­лөлтийн нөлөөгөөр ма­най орны хувьд агаарын температур 2.4 ху­виар нэмэгдсэн гэх тооцоо бий. Уур амьс­галын өөрчлөлтөд эмзэг байдлын үнэлгээгээр дэлхийн 174 орноос манай улс наймдугаар байрт жагссан. Үүний нөлөөгөөр агаа­рын дундаж температур өсөж, хур тунадасны ху­­ваарилалт өөрчлөгдсөн. Хуу­рай­шилт улам их­сэх­тэй зэрэгцэн малын тоо толгой ч өссөөр буй нь бэлчээрийн доройтол эрчим­жихэд хүр­гэж байгаа. 

-ЦУОШГ-аас бэлчээрийн төлөв байдлын су­далгааг жил бүрийн наймдугаар сард улсын хэмжээнд хийдэг. Цаашлаад бэлчээрийн төлөв байдлын судалгаанд үндэслэж, сум, баг бүрээр өвөл, хаврын бэлчээрийн даацыг тодорхойлдог. Хонгор сумын бэлчээрийн 51 орчим хувьд даац 1-3 дахин хэтэрсэн хэмээн дүгнэсэн байсан. Тус байгууллага судалгаагаа  орон даяар бүх сум, багийн бэлчээрт хийдэг. Даац хэтэрсэн газарт өвөлжилт, хаваржилт хүндрэх эрсдэл үүсдэг тул тэжээлийн нөөцийг зохих түвшинд бэлтгэхийг зөвлөдөг. Бидний судал­гаагаар Хонгор сумын бэлчээрийн ургац, тэжээ­лийн нөөцийг, малын тоо толгойд харьцуулан тоо­цоход 2014 онд даац хэтрэлт 38 хувь байсан. Ха­рин 2022 онд 70 хувьд хүрсэн.   

-Бид судалгаагаараа бэлчээр доройтож, сэр­гэх чадавхын түвшин буурч буйг тодор­хойллоо. Судал­гаандаа баримталсан, бэлчээрийн төлөв байдлын өөрчлөлтийн загвар, сэргэх чадавхын концепц нь бэлчээрийн экологийн чадавх ялгаатайг, бас сэргэх чадавхын хувьд харилцан адилгүй түвшинд, доройтлын зэрэглэлээрээ өөр өөр байгааг үнэлж, тодорхойлж буй юм. Энэ үнэлгээнд тулгуурлан доройтсон бэлчээрийг хэрхэн сэргээх, сайж­руулах, ямар арга хэмжээ авч, үр дүнд хэдий хугацаанд хүрч болохыг нь ч тодорхойлж чадна. Өөрөөр хэлбэл, бэлчээрийн доройтол, сэргэх чадавхын түвшнээс хамааран ашиг­лалтын го­римыг тохируулах замаар сэр­гээх, сайж­руулах боломж­той. Тухайлбал, сэр­гэх ча­давхын II түвш­­ний үнэлгээтэй  бэлчээрт ачаал­лыг буу­руу­лах, ургамал ургах хугацаанд түр чөлөөлөх, бэл­чээрийн ургамалд сэргэх, гүй­цэд өсөж хөгжих, үр­лэх боломж олгох, үүний тулд бага хэмжээгээр ашиг­лахыг зөвлөж байгаа юм. 

Ташрамд дурдахад, энэ концепцийн дагуу манай улсын бэлчээрийн сэргэх чадавхын су­далгааг гүйцэтгэсэн үр дүнгээр 2022 онд Исланд улсад, мөн өнгөрсөн жилийн наймдугаар сард ХААИС-д докторын зэрэг хамгаалсан хоёр судлаач бий. 

-Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын ойн нугын бэлчээр нь сэргэх чадавхын I буюу соргог түвшинд багтана гэж 2014 онд тодор­хойлж байлаа. Харин 2022 оны судал­гаагаар сэргэх ча­давхын II буюу хуурайшсан төлөвт шилжжээ. Цаг уурын нөхцөл нь 2014-2022 онд хур ту­надас­ны хэмжээ харь­цангуй тогтмол, харин ч бага зэрэг өссөн үзүүлэлттэй байсан. Цаг уурын байгууллагын  мэдээллээр нийлбэр хур туна­дасны хэмжээ 2014 онд 270 мм байсан бол 2020 онд 290 мм орчим болжээ. Гэхдээ ургамал  ургах эхэн үе буюу 4-5 дугаар сард хур тунадас нэн шаард­лагатай. Гэтэл энэ хугацаанд хур тунадас бага байлаа. 8-9 дүгээр сарын сүүлчээр хур тунадасны хэмжээ нэмэгдэн хуваарилалт нь өөрчлөгдсөн. Бас судалгаа хийх хугацаанд Хонгор сумын малын тоо нэмэгдсэн. 2014 онд сумын малын тоо толгой 128 мянга орчим байв. Тэгвэл 2022 онд 161.5 мянга болж өссөн. Бэл­чээрт үзүүлэх ачаалал энэ хэмжээгээр нэ­мэг­дэж байгаа юм. 

-Бэлчээрийн доройтол нь малын тарга тэвээрэг, сүү, сүүн, мах, махан бүтээгдэхүүний ча­нар, гарцаар дамжиж өрхийн орлогод нөлөөл­нө. Цаашилбал, энэ нь орон нутгийн нийгэм, эдийн засагтай холбоотой. Тиймээс бэлчээрээ соргог байлгах нь ирээдүйн орлогынх нь хувьд чухал гэдгийг малчдад ойлгуулах хэрэгтэй. Юуны өмнө орон нутгийн удирдлагууд ч энэ асуудлыг ойлгож, судалгаанд суурилсан шийд­вэр гаргахад анхаарах хэрэгтэй. Үүний тулд орон нутгийн малчид, судалгааны байгууллага, удирдлагууд нь хамтрах шаардлагатай. 

Бэлчээрийн судалгааг орон нутгийн засаг захиргааны хилээр хийж тодорхойлсон нь энэ чиглэлд сумын удирдлагууд анхаарах, асуудлыг шийд­вэрлэх, нөхцөл байдлыг сайжруулах, тогт­вор­жуулахад дөхөм болно гэж үзэж байна. Нө­­гөө­­тээгүүр, “Бэлчээр доройтсон бай­на”, “Бэл­чээрийг амраах, өнжөөх хэрэгтэй” гэсэн зөв­лөгөөг малчид нөгөө жижүүрийн үг гэдэг шиг хүлээн авч, сонссоор залхаж. Тэгэхээр энэ асууд­­лыг малчдад арай өөр өнцгөөс ойлгуулж, тэдэнтэй хамтран арга хэмжээ хэрэгжүүлэх хө­шүүрэг чухал байна л даа. 

-Уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуй нь жи­лийн дөрвөн улиралд нутаг сэлгэж нүү­дэл­лэдэг байснаараа онцлог. Ургамал ургах хугацаанд нутаг сэлгэж, хөнгөн ашиглах нь бэл­чээрийн ча­нарыг тодорхой барих гол арга. Учир нь бэл­чээрийг хөнгөн ашиг­ласнаар ургамлын сэр­­гэн ургах, цэцэглэх, үрлэх нөхцөлийг бүр­дүүлнэ. Малаа өсгөх замаар өрхийн хэрэгцээг хан­гахыг эрмэлзэж байгаа малчдын хичээл зүтгэлийг үгүйсгэх аргагүй. Гэвч нөгөө талд үүнийг дагаж малын тоо толгой эрчимтэй өсөж байна. Тиймээс бэлчээрийг чөлөөлөх, амраах зэрэг нийтлэг арга хэмжээнээс илүү доройтлын онцлог, сэргэх боломж болон бол­зошгүй эрс­дэлийг тооцож, тэд­гээрт тохи­руулан ашиглах зайлш­гүй шаард­лага­тай. 

Бэлчээрийг зохистой ашиглах нь олон эерэг нө­лөөтэй. Жишээ нь, үндэсний болон олон ул­сын зах зээлд нийлүүлэх бүтэгдээхүүний гарал үүс­лийг тодорхойлохдоо соргог бэл­чээ­рээс га­­рал­­­тай, органик, эрүүл гэдгийг нь батал­гаа­­­­жуулс­наар өндөр үнээр борлуулах, улмаар өр­хийн орлогоо нэмэгдүүлэх боломж нээгдэж бай­гаа юм. 

-Бэлчээр улсын өмч байдаг. Харин мал нь ир­­гэний өмч. Улсын буюу нийтийн эзэмш­лийн бэл­­чээрт малчид хувийнхаа малыг бэлчээр­лүүлэх замаар ашигладаг. Гэсэн ч малынхаа ашиг шимийг хувьдаа хүртдэг. Тэгэхээр хэн олон малтай нь ашиг өндөр хүртэж таарна. Тий­­мээс эрх зүйн зохицуулалт шаардлагатай. Ийм зохицуулалтыг бэлчээрийн төлөв байд­лыг сайжруулахад ашиглаж байгаа нэг жишээ нь, бэлчээр ашиглалтын гэрээ. Малчид ма­лын­­хаа бэлчээр нутгаар нэгдэж бүлэг бай­гуу­лах замаар хамтарч гэрээний нэг тал болж байна. Энэхүү гэрээг байгуулснаар малч­дыг ха­риуцлагажуулж, тэд ч эцэг, эхээс өвлөгд­сөн бэлчээр нутгаа ашиглах эрхээ батал­гаа­жуулах боломжтой юм. Гэрээг орон нут­гийн засаг захиргаатай байгуулахдаа мал­чид  бэл­чээрээ “хоёр жилийн хугацаанд сэр­гэх ча­дав­хын III түвшнээс II түвшинд хүргэх зохис­той ашиг­лал­тыг нэвтрүүлэх” үүрэг хүлээх гэх мэ­тээр тусгаж болно. Харин энэ үүргээ бие­лүү­лэхэд орон нутгийн засаг захиргаа хэрхэн дэмжихийг гэрээнд тодорхой тусгах гэх мэт зохицуулалт, шийдэл бий.

А.Тэмүүлэн

https://www.unuudur.mn/a/273159

-Цагдаагийн байгууллагын өгч буй мэдээллээс үзэхэд, 2024 оны эхний таван сарын байдлаар хар тамхи, мансууруулах бодистой холбоотой гэмт хэрэг 122 бүртгэгдсэн. Үүнээс 105 гэмт хэрэгт нь 18-35 насны залуус холбогдсон байна. Энэ бол цөөн хүн амтай манай улсын хувьд зайлшгүй анхаарах асуудал мөн. Иргэдийн дунд мөнгөтэй, чинээлэг айлын хүүхдүүд уг гэмт хэрэгт холбогддог байх гэсэн хэт өрөөсгөл ойлголт байдаг. Нийгмийн аль ч давхаргынхан хар тамхи, мансууруулах төрлийн бодис хэрэглэгч болох, үүнтэй холбоотой гэмт хэрэгт холбогдох болсон.  

Мөн манай улсад бүртгэгдэж байгаа хар тамхи, мансууруулах төрлийн бодистой холбоотой хэргийг ихэнх хувь НҮБ-ын “Сэтгэцэд нөлөөт бодисын тухай конвенц”-ийн 2 дугаар жагсаалтад багтсан “дельта-9 тетрагидроканнабинол” бодисын агууламжтай хориглосон сэтгэцэд нөлөөт “өвс” гэх нэршилтэй ургамал болон уг ургамлаар хийж бэлтгэсэн буюу “шавар" гэх нэршилтэй бодистой холбогддог. Гэхдээ манай улсын Эрүүгийн хуульд мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодис хууль бусаар олж авсан, бэлтгэсэн, боловсруулсан, хадгалсан, тээвэрлэсэн, илгээсэн тохиолдолд хураагдсан бодисын хэмжээ хамааралгүй нэг грамм эсвэл 1000 грамм байсан ч ялгаагүй ижил ял оногдуулж байгааг анхаарах хэрэгтэй. 

-Нэг кейс ярья л даа. Нэг хүүхэд арван жилийн сургуулиа дөнгөж төгсөөд жүжигчин болохоор урлагийн сургуульд ороод, хар тамхи анх хэрэглэж үзсэн байгаа юм. Эхэндээ найз нөхдөдөө байгаа өвсийг хэрэглэж эхэлсэн бол хэсэг хугацааны дараа өөрөө хэрэглэгч, худалдан авагч болж, гэртээ хадгалж байгаад Хар тамхитай тэмцэх газрын ажилтнуудад баригдсан. Тэгээд шүүхээр орж таван жилийн хугацаагаар тэнссэн. Эхэндээ хичээл, сургуультай холбоотой мөнгөний хэрэг гараад байна гэж худал хэлээд ар гэрээсээ бага мөнгө авч байгаад мөнгөн дүн нь ихсээд байхад ч эцэг эх нь анзаарахгүй өгсөөр байсан. Ингэж явсаар тэр залуу хар тамхинд донтож эхэлсэн. Хэдийгээр худалдаалах зорилгогүй хадгалах гэмт хэрэг нь хөнгөн гэмт хэрэгт хамаарч, тэнсэх боломжтой байдаг ч шүүх ихэнх тохиолдолд хорих ял оногдуулах хандлагатай байдаг. Нэг ёсондоо хүнд гэмт хэрэг. Тиймээс эцэг эхчүүдийн хараа хяналт чухал. Таны хэлснээр өсвөр насны хүүхдүүдийг анхаарах, биед нь үзлэг хийх ёстой. Гэхдээ хар тамхи, мансууруулах бодисыг тарихгүйгээр сорох байдлаар хэрэглэдэг нь ноцтой асуудал.  Нөгөөтэйгүүр, хар тамхи хэрэглэхэд багагүй нөлөө үзүүлж буй хүчин зүйлийн нэг нь гэр бүл салалт, гэр бүлийн хүчирхийлэл, архидалт, үл хайхрах хүчирхийлэл ч үүнд хамаарч байдаг. 

Тухайн хүүхдийн гэр бүлийн орчин хүүхдүүд нөлөөлөхийн зэрэгцээ, гэнэн томоогүй зан нь бусдыг даган дуурайх, буруу хүмүүст уруу татагдан мансууруулах бодис хэрэглэхэд хүргэдэг талтай.

Тэгэхээр дан ганц хүүхдэд хараа хяналт тавихаасаа гадна эцэг, эхчүүд өөрсдөдөө ч мөн анхаарал хандуулах хэрэгтэй болов уу гэж бодож байна. Мөн Эрүүгийн хуульд хар тамхины хэрэгт холбогдсон л бол 14 наснаас дээш хүүхэд  эрүүгийн хариуцлага хүлээхээр заасан. Үүнийг эцэг, эхчүүд мэддэг байх шаардлагатай.

-Монгол болон аль ч улсын хилээр нэвтрэн гарахдаа хамгийн их анхаарах ёстой зүйл бол “хэзээ ч хэн нэгний гуйлтаар өөрөө үзэж шалгаагүй, шалгах боломжгүй эд зүйл авч явахгүй байх” ёстой. Зарим хүмүүс боож багласан эд зүйл гуйгаад өгчихдөг. Авч байгаа хүн нь тухайн хүндээ тусалж байна гэж бодоод түүнийг нь авч явахдаа хил дээр саатуулагдаж, улмаар ял шийтгэл хүлээсэн хүмүүс цөөнгүй бий. Ялангуяа БНХАУ-ын хил дээр саатуулагдаж тухайн улсад хорих ял эдэлж буй иргэд ч байдаг.

Учир нь Монгол улсын Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 20.7 дугаар зүйлд зааснаар мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөлөх бодис, тэдгээрийн түүхий эдийг улсын хилээр хууль бусаар нэвтрүүлсэн бол 5-12 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ гэж заасан. Тиймээс нягтлаж, шалгахгүйгээр бусдын дайвар эд зүйл авч явахгүй байхыг үргэлж анхаарч байх нь зүйтэй.

-Өсвөр насны хүүхдүүд, сургуулийн сурагчид уг гэмт хэрэгт холбогдож буй шалтгааны тухайд, тэдний даган дурайдаг олны танил уран бүтээлчид хар тамхийг ил болон далд хэлбэрээр сурталчилж, мөн өөрсдөө уг гэмт хэрэгт нэр холбогдож байгаа нь өсвөр насны хүүхдүүдэд хар тамхи, мансууруулах бодис хэрэглэж үзэх хүслийг тодорхой хэмжээгээр төрүүлж байна гэж хардаг. Тэгэхээр хар тамхи, түүний хэрэглээг сурталчилсан кино, дуу хөгжим, клип, контентийг хязгаарлах, зөрчсөн тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлагыг холбогдох хууль тогтоомжид тодорхой тусгах нь зүйтэй болов уу. Хэдийгээр Мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтэд хяналт тавих тухай хуульд “мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодис, тэдгээрийн түүхий эдийг бэлтгэх, хэрэглэхийг аргачлан заах, тэдгээрийн хууль бус эргэлт, хэрэглээг сурталчилсан кино, дуу, дүрс бичлэгт хуурцаг, ном товхимол, хэвлэмэл зургийг нийтэд түгээх, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, компьютерийн сүлжээг ашиглан сурталчлахыг хориг лоно” гэж заасан боловч  Зөрчлийн тухай хуульд түүнийг сурталчилсан тохиолдолд хү лээлгэх хариуц лагын талаарх тодорхой зохицуулалт байхгүй.  

Хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын хэвлэн нийтлэх эрхийн асуудал яригдаж болох ч цаагуураа үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөхуйц асуудал шүү дээ. Тиймээс хар тамхитай нэр холбогдсон олны танил хүмүүсийг бойкот хийх тал дээр хэвлэлүүд нэгдэх хэрэг тэй болов уу. Яг шууд хэвлэлийг боож хаах тухай ярих ярвигтай асуудал. Зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэг сэл хар тамхитай холбоотой гэмт хэрэгт холбогдож, олон нийтийн анхааралд өртөөд байгаа хүмүүсийг нэвтрүүлэгтээ урьж оролцуулах байдлаар олон нийтээс хандалт авахаар хичээж байгаа нөхцөл байдал ч бий. Гол нь тухайн хэвлэлийн ёс зүй, нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлагыг сайжруулах тал дээр анхаарсан нь, тэднийг уриалсан нь арай илүү үр дүнтэй.